FE ddangoſſwyd yn y rhan gyntaf o'r bregeth, yr hon ſydd yn ein hannog i wybodaeth yn yr Scrythyr lan, paham y mae yr wybodaeth honno yn anghenrhaid, ac yn fuddiol, i bob dyn: Ac mai drwy adnabyddiaeth a gwir ddeall yr Scrythyr, yr adwaenir y rhannau anghenrheidiaf o'n dlyed ni tuag at Dduw, a'n cymydogion. Yn awr ynghylch yr vn peth, chwi a gewch glywed beth a ganlyn. Os ydym yn addef Chriſt paham na bydd arnom gywilydd fod heb wybod ei athrawiaeth ef? lle y mae yn gywilyddus i bob dyn, fod yn anghydnabyddus yn y ddyſc a'r gelfyddyd a gymmero efe arno ei gwybod. Mae 'n gywilyddus i ddyn os gelwir efe yn philoſophydd, fod heb ddarllen llyfrau philoſophiaeth, neu i alw yn gyfraithiwr, yn affronomydd, neu yn feddyg, yr hwn a ſydd anghyfarwydd yn llyfrau 'r gyfraith, aſtronomi, neu feddyginiaeth. Pa fodd y Dywaid neb am hynny, i fod ef yn cyffefu Chriſt ai grefydd, onid ymddyrŷ ef, (gymanit ag y gallo yn gymheſſur) i ddarllen ac i wrando, ac felly i wybod llyfrau Efengyl Chriſt a'i athrawaeth. Er bod celfyddydon eraill yn dda ac yn rhaid eu dyſcu, etto ni ddichonvndyn ammau fod y gelfyddyd hon yn bennaf, ac vwchlaw pob celfyddyd arall yn ddigyffilybaeth. Pa eſcus wrth hynny a wnawn ni (ar y dydd diwethaf ymlaen Chriſt) y rhai a oſodwn ein ewyllys ar ddarllen dychmygion a thraddoddiadau dynion, yn fwy nâ'i ſanctaidd efengyl ef? ac na aliwn gael vn amſer i wneuthur y peth a ddlyem ei wneuthur yn bennaf uwch law pob peth? ac a ddarllenwn yn gynt bethau eraill, nâ 'r peth y dlyem adel heibio ddarllen pob peth arall o' i blegid? Cynifer am hynny o honom ni ac ſydd yn addef Duw, a thrwy wir ffydd yn ymddiried ynddo, ymrown tra y caffom ennyd ac amſer i wybod gair Duw, trwy ei wrando a'i ddarllen yn ddyfal. Ond y rhai nad oes ganthynt ſerch ar air Duw, i guddio eu beiau a roddant yn arferol droſtynt eu hunain, ddau eſcus ofer gwaigion. Rhai ſydd yn eu heſcuſo eu hunain o herwydd eu gwendid au hofn, gā ddywedyd na feiddiant ddarllen yr Scrythyr lan rhag iddynt trwy anwybod gwympo i amryfyſedd; Eraill a haerant ei bod hi mor anhawdd ac mor galed iw deall nad yw weddus i neb ei darllen, onid i yſcolheigion a gwyr dyſcedig. Ond o blegid y cyntaf: anwybodaeth yngair Duw yw achos pob camſynnaeth ac amryfyſedd fal y dywaid Chriſt ei hun wrth y Saducęaid, gan ddwedyd, eu bod hwy mewn Camſynnaiaeth. amryfyſedd o eiſiau gwybod yr Scrythyrau. Matth. 22. 29. Pa fodd am hynny y gall y ſawl a fynnont fod fyth mewn anwybod, ymgadw rhag amryfyſedd? a pha fodd y dawant allan ou hanwybodaeth oni fynnant ddarllen a gwrando y peth a ddichon roddi gwybodaeth iddynt? fe fu yr hwn ſydd yn awr a mwyaf o wybodaeth gantho, ar y cyntaf heb wybodaeth; etto ni pheidiodd ef a darllen rhag cwympo meŵn amryfyſedd, ond fe ddarllenodd yn ddyfal rhag iddo aros mewn anwybod, athrwy anwybod mewn amryfyſedd. Ac oni ddyſcwch chwi wirionedd Duw, yr hwn ſydd anghenrhaid i chwi ei ddyſcu, rhag i chwi gwympo mewn amryfyſedd, wrth yr vn rheſwn y gellwch orwedd yn waſtad, heb gyfodi vn amſer ar eich traed i gerdded, rhag wrth gerdded i chwi gwympo yn y dom; a pheidio a bwyta vn bwyd, da rhag ichwi wrthwynebularu; a pheidio a hau eich llafur, na thrafaelu yn eich celfyddyd, nac arfer vn farchnadaeth, rhag ichwi golli eîch hâd, eîch trafael, eîch golyd; Ac felly wrth yr vn rheſwm, gorau oedd i chwi fyw yn ſegur, heb gymmeryd yn llaw vn peth daionus, rhag i ryw ddrwg ddigwyddo i chwi o hynny. Ond os ydych yn ofni cwympo i amryfyſedd wrth ddarllen yr Scrythyr lan, mi a ddangoſſaf i'wch pafodd y mae i chwi ei darllen hi, heb enbeidrwydd, na phęrigl amryfyſedd; Darllenwch hi yn oſtyngedig, âchalon iſel, trwy fwriad gogoneddu Duw, ac nid eich humain, â 'rgwybodaeth a goffoch ynddi. Ac na ddarllenwch hi heb weddio beunydd ar dduw ar iddo ef gyfeirio eîch darlleniad chwi i ddiwedd da: ac na chymmerwch arnoch ei deongl hi ai hagoryd ymmhellach nag y byddoch yn ei deall hi yn oleu. O herwydd (fal y dy waid S. Auſtin) mae gwybodaeth yr Scrythyr lân yn fawr, yn halaeth, ac megis neuadd vchel, ond mae ' r drws yn iſel iawn, fal na ddichon yr vchel rhyfygus rhedeg i mewn iddi, ond mae ' n rhaid i'r vn a elo i mewn, oſtwng yn iſel a bod yn oſtyngedig. O her wydd balchedd a rhyfyg yw mam pob amryfyſedd, ond nid rhaid i oſtyngeiddrwydd ofni byth gamſynnaid. O herwydd goſtyngeiddrwydd a chwilia, yn vnic i wybod y gwirionedd. Hi a chwilia, ac a ddwg y naîll le, ynghyd a'r llall, a pha le byn̄ac ni chyrhaeddo hi yr yſt yr hi a weddia, hi a ymofyn â'r rhai a wypont, ac ni therfyna hi ddim nas gwypo yn rhyfygus ac yn ddibwyll. Am hynny fe ddichon y goſtyngedig yn eofn chwilio am y gwirionedd yn yr Scrythyr, heb berigl o amryfyſedd. Ac os ydyw ef heb wydbodaeth gantho, mwy o lawer y dyle chwilio a darllen yr Schrŷthyr lân i'w ddwyn allan 'o anwybodaeth. Nid ydwyf yn dywedyd, na all gwr lwyddo wrth wrando yn vnic, ond fe all lwyddo yn fwy a lawer wrth wrando, ac wrth ddarllen. Hyn a ddywedais am ofn darllen o blegid anwybod y darllenydd. O blegid anhy weithdra a chaledrwydd 'r Scrythyr, pwy bynnac ſydd mor wan ac nad ydyw yn abl i dreulio bwyd cryf, etto fe ddichon er hynny ſugno y llaeth melys eſmwyth, ac oedi dyfod at ychwaneg, hyd oni chryfhao, ac hyd oni ddelo i fwy o wybodaeth; O herwydd mae Duw yn derbyn y dyſcedig a'r annyſcedig, heb wrthod neb, gan fod yn Diymmer, dineilltuol indyſterent. ddiduedd i bawb oll. Ac mae 'r Scrythyr mor llawn o ddyffrynnoedd iſel a llwybrau gwaſtad eſmwyth i bob dyn i'w harfer, a rhodio ynddynt, ac o dwynau a mymyddoedd vchel, y rhai ni ddichon nymmor ddringo iddynt. A phwy bynnag a roddo ei feddwl i ddarllen yr Scrythyrau ſanctaidd â myfyrdod diwall, a chwant gwreſog nid poſſibl (medd S. Ioan aur enau) gadel hwnnw heb gymmorth. Ond Chryſoſtom. y naill ai fe ddenfyn Duw ryw athro duwiol, i'w ddyſcu ef, megis y danfonodd i ddangos i'r Eunuch. diſpaidd, pendefig o Ethiopia, a thryſorwr brenhines Candace yr hwn ac yntef a bryd mawr gantho ar ddarllen yr Scrythyr, (er nad ydoedd yn ei deall,) etto am y bryd oedd gantho ar air Duw, fe ddanfonodd Duw ei Apoſtol Philipp atto i agoryd iddo wir yſtyr yr Scrythyr yr ydoedd ef yn ei darllen: neu os bydd arnom eiſiau gwr dyſcedig i'n haddyſcu ac i'n cyfarwyddo, etto fe * oleuonna Duw ein meddyliau ni oddi vchod, ac a ddengys ini bob peth anghenraid ar na byddom yn ei wybod. Ac fe ddywaid Chryſoſtom mewn man arall, nad rhaid wrth ddoethineb gwybodaeth dynawl bydol, i ddeall yr Yſcrythyr, ond dadguddiad yr Yſpryd glan, yr hwn ſydd yn tywallt ei gwir yſtyr hi i'r rhai a chwileant am dano mewn goſtyngeiddrwydd, dyfalwch ac aſtudrwydd. I'r hwn a ofynno y rhoddir, a'r hwn a geiſio a gaiff, i'r hwn a guro yr agorir y porth. Os darllenwn vnwaith, dwywaith, tair, heb ddeall, na pheidwn, ond parhawn yn darllen yn waſtad, gan weddio, a gofyn i eraill, ac felly wrth guro yn waſtadol, yn y diwedd fe a agorir y porth ini, fal y dywaid S. Awſtin; Er bod yn dywedyd llawer o bethau yn yr Scrythyr mewn dirgelion tywyll, etto nid ydys yn dywedyd dim mewn dirgelion tywyll, yn vn lle nad ydys yn ei adrodd yn oleu ac yn eglur mewn lle arall; megis y gallo y dyſcedig a'r annyſcedig ei ddeall ef. Ac am y pethau ydynt, yn yr Scrythyr yn hawdd eu deall ac anghenrhaid i Iechydwriaeth, dylyed pob dyn yw eu dyſcu hwy, eu argraphu hwy yn ei gôf, au harfer hwy yn Frwythlon. Ac am ddirgelion tywyll fe ddyle fod yn fodlon i fod heb eu gwybod, hyd oni ewyllyſio Duw egluro y pethau hynny iddo. Hyd hynny, os bydd diffyg medr, neu amſer cyfaddas arno▪ ni chyfrif Duw hynny yn ffolineb iddo: etto nid gweddus i'r rhai ſydd yn medru beidio a darllen, am fod eraill yn anaddas i ddarllen: ac etto ni ddylauid gadel y cwbl oll heb ddarllen o blegid bod rhyw fannau yn dywyll. Ac i ddiweddu a'r ychydig airiau: fal y dywaid S. Auſtin fe wellhair pawb oll wrth ddarllen yr Scrythyr, fe a gadarnhair y gweinaid, ac a ddiddenir y cedyrn: fal yn ſiccr nad oes neb yn gwrthwynebu darllen gair Duw, ond naill ai y rhai diwybod, ni wyddont mor iachus yw, neu y rhai ydynt mor gleifion, ag y maent yn caſhau, y cyſuruſaf feddyginnieth i'w iachau hwynt: neu ynte mor anuwiol, ag yr ewyllyſſient i'r bobl aros yn waſted mewn tywyllwch, ac heb adnabod Duw. Fal hyn y traethais a'r ychydig eiriau, ran or budd, ar ennill y ſydd yn dyfod oddi wrth ſanctaidd air Duw, vn or Daionus roddion dewiſaf, a braintuſaf, a hyſpyſwyd ac a roddwyd i ddynawl ryw, ymma ar y ddaear. Diolchwn i Dduw ân calonnau am ei rhodd fawr ardderchawg hon, am ei Ddaionus ffafor, a'i dadawl ragddarbodaeth. Bydded lawen gennim adfywhau gwerthfawr rodd ein tad nefol, gwrandawn; darllenwn a gwybyddwn reolau ſanctaidd gorchymmynion, ac ordeiniadau ein Chriſtionogawl grefydd, ar y rhai y gwnaethon ein addewidion i Dduw yn ein bedydd. Goſſodwn i fyny yn Yngheudod. llogeliau ein calononau mewn ofn a goſtyngeiddrwydd y gwerſau anghenrheidiol ffrwythlon ymma. Meddyliwn am danynt nos a dydd, bydded ein myfyrdod an cydſyniaid ynddynt. Cilgnown hwy, fal y gallom gael y Sugn. ſudd melys, y ffrwyth yſprydol, y mer, y mel, y knewyll, y blas, y cyſur, ar diddanwch o hanynt. Sefydlwn, a ſiccrhawn ein cydwybod, ac anhwyllodrus ſiccrwydd gwirionedd, a thragwyddol ddiogelrwydd y pethau hyn. Gweddiwn ar Dduw vnig awdur y myfyrdodau nefol hyn, ar ini allel chwedleua, meddwl, credu, byw, a myned oddiymma yn ol eu gwir athrawaeth, aî gwirionedd hwy. A'r modd hyn y cawn ymddiſſyn Duw, ai rad ai ffafor yn y byd ymma, gyda diddanwch, heddwch, ac eſmwythder annhraethadwy in cydwybod. Ac yn ol y blinfyd hwn, y cawn feddiannu didrangc fendith, a gogoniant nefol: yr hyn a ganiatao Ieſu Griſt ini oll, yr hwn a oddefodd angeu droſſom ni oll, i'r hwn gyda 'r Tâd, a'r Yſpryd glân y byddo anrhydedd, a gogoniant, yn oes oeſoedd. Amen.

FE a ddangoſwyd i chwi yn amlwg na all neb gyflawni cyfraith Dduw, ac am hynny fod pawb oll trwy 'r gyfraith yn golledig. O'r hyn beth y mae 'n rhaid canlyn fod yn gofyn rhyw beth heb law 'y gyfraith i'n Iechydwriaeth ni, hynny yw gwir a bywiol ffydd ynghriſt, yn dwyn allan weithredoedd da, a bywyd yn ôlgorchymmynion Duw. Chwi a glywſoch hefyd yſtyr yr hên dadau ar y geiriauymma, ffydd yn vnig a'n cyfiawnhâ, gwedy ei amlygu mor eglur, megis y gwelwch mai yſtyr yr ymadrodd ymma (fe a'n cyfiawnheir ni trwy ffydd yngrhiſt yn vnig) yn ôl meddwl yr hên dadau yw hyn, Yr ydym ni yn dodi ein ffydd ynghriſt, fod yn ein cyfiawnhau ni yn vnig trwyddo ef: fod yn ein cyfiawnhau ni trwy drugaredd Duw yn rhâd, a thrwy haeddiant ein Ceidwad Chriſt yn vnig, ac nid trwy vn rhinwedd neu weithred dda o'r eiddom ni ein hunain, ſydd ynom ni, neu a allwn ni ei gael, neu ei wneuthur i haeddu hynny: lle mae Chriſt yn vnig yn achos haeddiannol o hono.

Ymma y gellwch weled arfer llawer o eiriau er gwagelyd ymryſſon ynghylch gairiau, gan y rhai ſy ewyllyſgar i ymdaeru ynghylch gairiau, ac hefyd i ddangos y gwir yſtyr, er gwagelyd drwg chwedleua, a cham-ddeall: ac etto fe allai na waſanauthai 'r cwbl i'r rhai ydynt ymryſſongar, o herwydd fe lunia'r ymryſſengar achos o ymryſſon, er na bydder yn roi vn achos iddo i wneuthur felly. Etto ni ddylyid gormodd ofalu am y fath ddynion, os gellir lleſhau y rhai ydynt chwannoccach i wybod y gwirionedd, nag (pan fytho ef goleu ddigon) i ymryſſon yn ei gylch, a thrwy ymryſſongar ac ymddalus ddadl, i'w Gwymmylu gwmlo a'i dywyllu ef. Gwir ydyw, os ni a chwedleuwn yn briodol ac yn inion am gyfiawnhâd, nad ydyw ei'n gweithredoedd ni yn haeddu maddauant o'n pechodau, ac yn ein gwneuthur ni o rai anghyfion, yn gyfiawn ger bron Duw: ond Duw o'i vnic drugaredd, trwy vnic haeddiant a rhyglyddau ei fab Ieſu Griſt, ſydd yn ein cyfiawnhau ni. Etto am fod ffydd yn ein danfon ni yn inion at Griſt am faddauant o'n pechodau, ac mai trwy 'r ffydd a rodd Braicheidio Duw ini yr ydym ni yn cofleidio addewidiō trugaredd Duw, a maddauant o'n pechodau: yr hwn beth nid ydyw neb o'n rhinweddau, na' n gweithredoedd yn ei wneuthur yn briodol: am hynny yr arfer yr Scrythur ddywedyd, fod ffydd yn cyfiawnhau heb weithredoedd. Ac yn gymmaint ac mai 'r vn peth mewn ffrwyth yw dywedyd, ffydd heb weithredoedd a ffydd yn vnic ſydd yn ein cyfiawnhau ni: am hynny ycyhoeddodd hên dadau 'r eglwys, o amſer i amſer, ein cyfiawnhad ni yn y geiriau hyn, ffŷdd yn vnic a'n cyfiawnha ni: heb feddwl dim arall ond yr hyn a feddyliodd S. Pawl, pan ddywad yntef, ffydd heb weithredoedd a'n cyfiawn ni.

Ac o herwydd bod yn dwyn hyn oll i ben trwy vnic haeddiant ein Iachawdwr Chriſt, ac nid drwy ein haeddiant ni ein hunain, na thrwy haeddiant vn rhinwedd ag y ſydd ynom, nac vn weithred ag a ddaw oddiwrthym. O herwydd paham o ran haeddiant yr ydym megis yn ymwrthod ailwaith â ffydd a gweithredoedd a phob rhinweddau eraill. O herwydd mor fawr ydyw yn amherffeiddwch ni drwy lygredigaeth pechod dechreuol, megis y mae 'r holl bethau ſydd ynom ni yn amherffaidd: ffydd, gobaith, a chariad, ofn, meddyliau, geiriau, a gweithredoedd: ac er mwyn hynny, anaddas ydynt i hadeddu vn rhan o'n cyfiawnhad ni. A'r ymmadroddion hynny y rydym yn ei arfer wrth ymoſtwg i Duw, a rhoddi yr holl ogoniant i'n Iachawdwr Chriſt yr hwn a ddyly ei gael ef orau.

Ymma y clywſoch orchwyl Duw yn ein cyfiawnhâd ni, yr hwn y rydym ni yn ei dderbyn yn rhâd gantho ef, trwy ei drugaredd ef heb ein haeddiant ni, trwy wir a bywiol ffydd. Weithian chwi a gewch glywed ſwydd adylyed Chriſtion tuag at Dduw a pha beth a ddylyem ninnau ei rhoddi i Dduw ailwaith am ei fawr drugaredd, a'i ddaioni. Ein ſwydd a'n dlyed ni yw, nid treulio 'n hamſer yn y bywyd preſennol hwn yn a'nffrwythlon, ac yn ſegurllyd, heb ofalu yn ôl ein bedydd a'n cyfiawnhâd, mor ambell weithredon da a wnelom, i ogoniant Duw, a budd i'n cymydogion: pellach o lawer 'on ſwydd a'n dlyed ni yw (yn ol ein gweuthur vnwaith yn aelodau Chriſt) byw yn wrthwyneb ac yn erbyn hynny, gan ein gwneuthur ein hunain yn aelodau diafol, wrth rhodio yn ol ei hudad ef, ac yn ol llithiad y byd, a'r cnawd: drwy 'r hyn y gwyddom ein bod ni yn gwaſanauthu y byd a'r cythrel, ac nid Duw. O achos nid ydyw y ffydd honno yr hon heb etifeirwch ſydd yn dwyn allan naill ai gweithredoedd drwg ai yntau heb ddwyn gweithredoedd da, yn ffydd iniawn, bur, fywiol, ond ffydd farw ddiawlig, mewn ragrith neu liw yn vnic, fal y galw S. Pawl a S. Iaco hi. O herwydd fewyr y diafol, ac mae fe 'n credu eni Chriſt o forwyn, iddo ymprydio dd'eugain diwarnod a de'ugain nos heb fwyd na diod, iddo wneuthur pob 'r hyw wrthiau, gan ei amlygu ei hyn yn Dduw: maent yn credu hefyd i Griſt er ein mwyn ni ddioddef poenedig angau er ein prynu ni o angau tragwyddol, ei ailgyfodi ef y trydydd dydd o angau. Maent hwy yn credu ei eſcyn ef i'r nefoedd, a'i fod ef yn eiſtedd ar ddehaulaw y tâd, ac y daw ef yn niwedd y byd i farnu byw a meirw. Mae 'r diawlaid yn credu y pynciau hyn 'on ffydd ni, ac felly maent yn credu hefyd fod yr holl bethau 'n wir, ac ſydd ſcrifennedig yn yr hên deſtament, a'r teſtament newydd, ac etto er yr holl ffŷdd hon, nid ydynt onid diawliaid, yn aros fyth yn eu ſtât ddamnedig, ac heb wir ffydd Griſtionogawl ganthynt.

O herwydd vniawn a gwir ffŷdd Griſtionogawl yw, nid yn vnic credu 'r Scrythur lân, a bod holl byngciau ein ffydd ni yn wir onid hefyd bod a diogel obaith ac ymddiried yn-nhrugarog addewidion Duw, ar gael eu cadw oddiwrth ddamnedigaeth tragwyddol, trwy Griſt: o'r hon ffydd y canlyn calon garedig barod i gadw ei orchymmion ef. A'r ffŷdd Griſtionogawl hon, nid oes na chan y diawl, nag Chwaith. affeith gan vn dyn, yr hwn yn ei gyffes oddiallan, yn ei enau, neu mewn derbyniad y ſacramentau oddifaes, yn ei ddyfodiad i'r eglwys, ac wrth bob argoel oddiallan, a dybygir ei fod yn wir Griſtion, ac etto ſydd yn ei fywyd a'i weithredoedd yn ymddangos i'r gwrthwyneb.

O herwydd pa fodd y dichon bod gan wr wir ffydd, diogel obaith, a ſiccr ddiogelrwydd ac ymddired yn Nuw y maddauir ei bechodau trwy haeddiant Chriſt, ac yr heddychir rhyngtho â Duw, ac ygwnair ef trwy Griſt yn gyfrannog o deyrnas nêf, pan fytho ef yn byw yn annuwiol, ac yn gwadu Chriſt yn ei weithredoedd? ſiccr yw ni ddichon bod gan y fath ddyn, obaith, a ffydd yn-Nuw. O herwydd fal y gwyddont mai Chriſt yn vnig yw Ceidwad y byd, felly y gwyddont hefyd na feddianna dynion drwg deyrnas Dduw. Hwy a wyddont fod Duw yn caſhau pob anghyfia wnder, y diſtrywa ef bawb a ddywedant gelwydd, y caiffy rhai a wnaethōt weithredoedd da, (y rhai ni ellir heb fywiol ffydd yn ghriſt eu gweuthur) ddyfod i'r ail gyfodiad i fywyd, a'r rhai a wnaethont ddrwg i ailgyfodiad barn; difai y gwyddant y daw i'r rhai ymryſſongar, ac i'r rhai na fyddant vfydd i'r gwirionedd, onid a vfyddhânt i anghyfiawnder, ddigter, llid, a blinder, &c.

I orphen am hynny gan yſtyriaid aneirif ddoniau Duw, a ddangoſſwyd ac a roddwyd ini yn drugarog heb ein haeddiant, yr hwn nid yn vnic an creodd ni o ddim, ac o ddryll o glai, ac o ran ein eneidiau o'i anfeidrol ddaioni a'n cyfododd ni yn debyg ac yn gyffelib iddo ei hun: ie ac lle yr oeddym hefyd gwedy 'n barnu i vffern, ac i dragwyddol angau a roddodd ei fab anianol yr hwn oedd Dduw tragwyddol, anfar wol, gogyfuwch ag ef mewn nerth a gogoniant i'w gnawdoli ac i gymmerid arno ein annian farwol ni, ynghyd a'n gwendid, ac yn yr anian honno, i oddef am ein drygioni angau toſt, cywilyddus o fwriad ein cyſiawnhau ni, an adferu i fywyd tragwyddol, gan ein gwneuthur felly iddo i hun yn anwyl garedig blant, yn frodyr i'w vnic fâb ein Ceidwad Chriſt, ac yn etifeddion tragwyddol gydag ef o'i frenhiniaeth nef.

Nid ydyw doniau Duw mawrion trugarog ymma, (os y ſtyrir hwy yn dda) yn rhoddi ini achos i fod yn ſegur, nac i fyw heb wneuthur gweithredoedd da: nac yn ein gyrru trwy fodd yn y byd, i wneuthur pethau drwg, ond o'r gwrthwyneb os ni nid ydym yn ddiobaith, a'n calonnau cy galetted ac yw'r garreg maent yn ein hannog ni, i'n rhoddi ein hunain i Dduw yn hollol, â'n holl ewyllys, â'n holl galonnau, â'n holl allu, â'n holl nerth, ac i'w waſanaethu â'n holl weithredoedd: gan vfyddhau i'w orchmynion ef trwy 'n hoes, gan geiſio 'n waſtad ym-mhob peth ei ogoniant a'i anrhydedd ef, ac nid ewyllys ein ſynhwyrau, a'n gwag-ogoniant ein hunain: gan ofni yn waſtadol yn ewyllyſgar ddigio Duw, mor drugarog, ac mor garedig brynydd, mewn meddwl, gair, neu weithred.

Ac mae donniau Duw ymma os cwbl yſtyrir hwy, yn ein hannog ni er ei fwyn ef i fod yn barod hefyd i'n rhoddi ein hunain i'n cymydogion, ac i ymroi cy belled ag y gallom â'n holl nerth i wneuthur i bawb ddaioni. Ffrwythau gwir ffydd yw y rhai ymma: gwneuthur daioni i bawb, yn neſſaf ag y gallom, ac vwchlaw pob peth, ac ymmhob peth, derchafu gogoniant Duw, oddiwrth yr hwn yn vnic ymae ini yn ſancteiddr wydd, cyfiawnhâd, Iechawdwriaeth, a phrynedigaeth: i'r hwn y byddo holl ogoniant, mawl ac anrhydedd, yn oes oeſoedd. Amen.

Y Dyfodiad cyntaf at Dduw, bobl dda Griſtionogawl, ſydd trwy ffydd, trwy 'r hon fal y manegwyd yn y bregeth ddiwethaf, yn cyfiawnhair gerbron Duw. A rhag i neb gamſynnaid eiſiau i hiniawn ddeall hi, fe ddylyed nodi yn ddieſcaulus fod yn yr Scrythur lân yn cymmeryd ffydd mewn dwy ffordd. Mae vn ffydd, yr hon yn yr Scrythur a elwir yn ffydd farw, yr hon ni ddwg allan ddim gweithredoedd da, am ei bod yn ſegur, yn heſb, ac yn anffrwythlon. A'r ffydd hon a gyfflyba 'r ſanctaid Apoſtol Iaco i ffydd y Iac, 2. 19. diawliaid, y rhai a gredant fod Duw yn gywir ac yn gyfion, ac a grynant rhag ofn, ac ni wnant ddim er hynny yn dda, onid pob peth yn ddrwg. Y ffydd hon ſydd gan Griſtionogion melldigedig drwg, y rhai a gyffeſāt (fal y dywaid Pawl) Dduw â'u geneuau, onid a ymwadant ag ef yn eu gweithredoedd, gan fod yn atgas, heb iniawn ffydd, ac Tit. 1. 16. yn barodol i bob gweithred drwg ceryddus. A hon yw dirgel grêd yn y galon, trwy 'r hon y mae fe 'n gwybod fod Duw, ac yn cyduno â gwirionedd ſancteiddiaf air Duw, a gynhwyſir yn y ſanctaidd Scrythur. Megis y ſaif hon yn vnic mewn credyniaeth fod gair Duw yn wir. A hon ni elwir yn briodol ddim honi yn ffydd: ond megis y dichon yr vn a ddarlleno comentariau Caeſar, gredu fod y commentariau hynny yn wir, a thrwy hynny fod gantho wybodaeth o fywyd Caeſar, a'i weithredoedd godidawg, am ei fod yn credu ſtori Caeſar. Etto ni ddywedir yn inion ei fod ef yn credu yn Caeſar, oddiwrth yr hwn nid ydyw 'n edrych, am na nerth, na daioni.

Felly yr vn a gredo fod pob peth a adroddir am Dduw yn y beibl yn wir, ac y fytho er hynny yn hyw mor annuwiol, ac na ddichon ef edrych, am fwynhau addewidion a daionus ddoniau Duw: er dywedyd fod gan hwnnw ffydd a chred i air Duw, etto ni ellir dywedyd yn iawn ei fod ef yn credu yn nuw, na bod gātho y fath ffydd a gobaith yn nuw, trwy 'r hon y dichon ef yn ddiogel edrych am rhâd trugaredd, a bywyd tragwyddol oddiar ddwylaw Duw, ond yn hytrach llid, a choſp, yn ol haeddiant ei ddrwg fywyd. O herwydd fal yr ſcrifennir yn y llyfr a elwir yn eiddo didymus Alexandrinus, yn gymmaint a bod ffŷdd yn farw heb weithredoedd, nid ffŷdd ydyw hi yn awr, mwy nag y mae gŵr marw yn ŵr. Am hynny nid y ffydd farw hon yw 'r ddiogel ar anianol ffŷdd a geidw pechaduriaid. Mae ffydd arall yn yr Scrythur, yr hon nid yw (fal honno) yn ſegur, yn anffrwythlon, ac yn farw, ond yn gweithio drwy gariad (fal y manega S. Pawl) ac fal y gelwir y ffydd wâg arall yn ffydd farw, felly y gellir galw hon yn Gal 5. 6. ffydd fyw, fywiol.

Ac nid cyffredinawl gred yn vnic yw hon o bynciau ein ffydd ni: onid hefyd diogel, ſiccrwydd ac ymddired ynnhrugaredd Duw, trwy ein harglwydd Ieſu Griſt, a diogel obaith cael derbin pob peth da ar law Duw. Ac er ein bod ni trwy wendid, a thrwy brofedigaeth ein gelyn yſprydol, yn cwympo oddiwrtho ef trwy bechod, etto os ni a drown drachefn atto trwy etifeirwch, y pardyna ef ni, ac y gollwng dros gôf ein holl gamweddau, er mwyn ei fab ein Ceidwad Ieſu Griſt, ac i gwna ef ni yn etifeddion gydag ef o'i deyrnas dragwyddol: ac hyd oni ddelo 'r deyrnas honno, y bydd ef Ceidwad ac ymddiffynnydd ini yn ein holl beriglau ac enbeidrwydd, pa beth bynnac a ddigwyddo, ac er ei fod ef yn danfon ini weithiau adfyd toſt, etto y bydd ef yn waſtadol yn dâd caredig ini, gan ein ceryddu am ein pechodau, ac er hynny heb dynnu ei drugareddau dros fyth oddiwrthym, os ni a ymddiredwn ynddo, ac a ymroddwn yn hollol iddo, ac a orbwyſwn yn vnic arno, ac a alwn arno, gan fod yn barod i vfyddhau iddo, ac i'w waſanauthu ef.

Dymma 'r ffydd gywir, fywiol, ddidwyll, yr hon nid ydyw yn y genau a'r gyffes oddifaes yn vnic, ond mae hi yn byw, ac yn cyffroi yn y galon oddifewn. Ac nid ydyw y ffydd hon heb obaith ac ymddiried yn nuw, nac heb gariad Duw a'n cymydogion, nac heb ofn Duw a chwant grwando ei air ef a'i ganlyn, wrth wagelyd y drygioni a gwneuthur yn llawen bob daioni.

Y ffydd hon (fal y Deffinia. geilw Pawl hi) yw ſail y donniau yr ydym ni yn edrych amdanynt, ac yn gobeithio eu derbyn oddiar law Dduw: a ſiccrwch a Heb. 11. 1. diogel edrych am danynt, er nad ydynt etto yn ymddangos i'n ſynhwyrau cnawdol ni. Ac yn ol hynny mae fe 'n dywedyd, fod yn rhaid i'r hwn a ddelo at Dduw, gredu ei fod ef, a'i fod yn obrwywr trugarog i'r rhai a wnânt ddaioni. Ac nid oes dim yn canmol gwyr da yn fwy gerbron Duw, na bod y ddiogel ffydd a'r gobaith ymma ynddynt. Am y ffydd hon, y mae tri pheth enwedigol i'w nodi.

Y cyntaf nad ydyw y ffydd hon yn gorwedd yn farw yn y galon: onid mai hi yn fywiol, yn ffrwythlon, yn dwyn allan weithredoedd da.

Yn ail na ellir hebddi wneuthur gwethredoedd da cymmeradwy ger bron Duw.

Yn drydydd, pa fath weithredoedd da y mae 'r ffydd hon yn eu dwyn allan.

Yn gyntaf, megis na ellir cuddio 'r golau, nad ymddangoſo fe mewn rhyw le neu ei gilydd: felly ni ellir cadw gwir ffydd yn ddirgel, canys pan fo'r achos yn gofyn, hi a dyrr allan, ac a'i dengys ei hunan trwy weithredoedd da. Ac megis y mae corph bywiol dŷn yn waſtadol yn arfer pethau a berthynant at gorph naturiol bywiol, er ei ymborth a'i gadwedigaeth, megis y byddo rhaid, cyfaddas, ac achos iddo: felly y bydd enaid dŷn yr hwn ſydd a ffydd fywiol yndo yn waſtadol yn gwneuthur rhyw weithredoedd da; y rhai a fanegant ei fod ef yn fyw ac na bydd ef ſegur. Panglywo dynnion am hynny yn yr Scrŷthur vchel glod ffŷdd, ei bod hi yn gweuthur ini fodloni Duw, fyw gydâ Duw, a bod yn blant i Dduw, os hwy a dybygant am hyn eu bod hwy gwedy eu rhyddhau oddiwrth wneuthur gweithredoedd da, ac y gallant fyw yn y modd y mynnont, maent hwy yn cellwair a Duw ac yn eu twyllo eu hunain. Ac mae hynny yn arwydd eglur eu bod hwy ymmhell oddiwrth feddiannu gwir abywiol ffydd, ac heb wybod beth ydyw hi.

O herwydd gwir a bywiol ffydd Griſtionogawl yw, nid yn vnic credu pob peth am Dduw a gynhwyſir yn yr Scythyr lân, ond hefyd, gobaith ac ymddiried ynnuw, ei fod ef yn pryderu, ac yn gofalu droſom ni, megis y gofala 'r tâd am ei blentyn yr hwn y mae fe yn ei garu: y bydd ef trugarog ini e'r mwyn ei vnig fâb, a bod gennym ni ein Iachawdwr Chriſt yn dragwyddol offeiriad a dadleuwr, yn haeddiannau, offrwm a dioddeifaint yr hwn yr ydym yn ymddiried, fod yn golchi ac yn arllwys ein beiau ni yn waſtadol, pa bryd bynnag trwy wir etifeirwch y trothom ni atto â'n holl galonnau, gan fwriadu ynom ein hunain yn ſafadwy drwy ei râd ef vfyddhau iddo, ai waſanaethu trwy gadw ei orchymmynion ef, ac heb droi byth yn ein hôl at bechod.

O'r fath hon yw 'r wir ffydd y mae 'r Scrythur yn ei chanmol, yr hon pan welo ac yſtyrio pa beth a wnaeth Duw droſom, a annogir hefyd trwy nerth gwaſtadol Yſpryd Duw i'w waſanaethu a'i fodloni ef, i gadw ei ewyllys ef tuag attom, ac i ofni ei ſorriant ef, i barhau yn waſtadol yn blant vfyddgar, i ddāgos ein diolchgarwch iddo, trwy gadw a chanlyn ei orchmynion ef, a hynny yn rhâd, o wir gariad, ac nid rhag ofn coſp na chariad gobrwyau bydol: gan yſtyriaid pa mor eglur heb ein haeddiant ni y derbyniaſom yn rhâd faddauant a thrugaredd.

Fe ddengys y wir ffydd hon ei hun, ac ni ddichon hi fod yn hir yn ſegur. O herwydd ſcrifennedig ydyw, trwy ffydd y bydd y cyfiawn byw. Nid Abac. 2. 4. ydyw nac yn cyſcu nag yn ſegur pan ddyle fod yn neffro ai yn gweuthur daioni. Ac mae Duw trwy Ieremi yn dywedyd ei fod ef yn wynfydedig ac yn fendigedig, yr hwn ſydd a ffydd a ſiccr obaith Ierem. 17. 8. gantho yn Nuw. Canys fe fydd megis pren gwedy ei blannu a'r lan y dwfr, yr hwn a danna ei wraidd a'r lled tuar irder, ac ni ofna wres pan delo, fe fydd ei ddalen ef glâs, ac ni phaid a dwyn ffrwyth felly y bydd y gwyr duwiol (gan ddodi heibio bob ofn adfyd) yn dangos ffrwyth eu gweithredoedd da bob amſer ac y bo cyfaddas eu gwneuthur.

CHwi a glywſoch yn y rhan gyntaf o'r bregeth hon fod dau ryw o ffydd, ffydd farw anffrwythlon, a ffydd fyw yn gweithio drwy gariad; Fod y gyntaf yn brophidiol, a'r ail yn anghenrhaid i gyrhaeddyd Iachawdwriaeth, yr hon ffydd ſydd yn waſtad a chariad yn gydſylldedig â hi, ac ſydd yn ffrwythlon yn dwyn pob gweithredoedd da.

Yn awr o blegid yr vn peth gwrandewch beth ſydd yn canlyn, fe ddywaid y gwr call fod yr hwn 〈1 page duplicate〉 〈1 page duplicate〉 ſydd yn credu yn nuw yn gwrando a'r ei orchyminion ef. Eccl. 32. 27. Canys os ni nid ymddangoſwn yn ffyddlon yn ein ymddygiad, nid ydyw 'r ffydd yr hon yr ydym yn ei chymeryd arnom, onid mewn lliw yn vnic. O herwydd y dangoſir gwir ffydd Griſtionogawl drwy fywyd da, ac nid wrth airiau yn vnig, fal y dywaid S. Auguſtin. Ni wahenir Cib. de fide & operibus ca. 2. bywyd da oddiwrth ffydd yr hon a weithia trwy gariad. A S. Chryſoſtom a ddywaid, ffydd o honi ei hunan ſydd yn llawn gweithredoedd da, er cynted y Sermone de fide & Lege. credo dyn fe a herddir o honynt. Mae S. Pawl yn dangos yn halaeth yn yr 11. Benod at yr Hębręaid, mor llawn yw 'r ffydd hon o weithredoedd da, a pha fodd y gwnâ hi weithredoedd vn yn gymmeradwyſach ger hron Duw, na gweithred Heb. 11. 4. vn arall, gan ddywedyd i ffydd wneuthur offrwm Abel yn well nag offrwn Cain. Hon a Gen. 4. 4. wnaeth i Noah wneuthur yr Arch. Hon a wnaeth Gen. 6. 12. i Abraham ymadel â'i wlad a'i holl geraint, a myned Eccl. 44. 17. Gen. 12. 1. i wlad bell i daring ymmlhith diaithriaid. Felly y gwnaeth Iſaac a Iaco hefyd, gan orbwyſo a gorwedd yn vnic ar y Nerth a'r gobaith oedd ganthynt yn Nuw. A phan ddaethont i'r wlad a ddaroedd i Dduw ei haddo iddynt, nid adailadent ac ni wnaent ddinaſoedd, trefydd, na thai, onid byw fal dieithriaid mewn pebyll a ellid eu ſymmud beunydd. Y ddoedd eu hymddiried hwy cymmaint ynnuw, nad oeddynt yn priſo ar vn peth bydol, am fod Duw gwedy darparu iddynt drigleoedd gwell yn y nef, o'i oſodiad a'i wneuthurdeb ei hun.

Dymma 'r ffydd a baratôdd Abraham ar orchymyn Duw i offrwm ei fab a'i etifedd Iſaac, yr Gene. 20. • . hwn a garodd ef yn fawr, a thrwy 'r hwn yr addawſai Dduw iddo eppil aneirif: ym myſc y rhai y genid vn yn yr hwn y bendigid yr holl genhedlaethau: Eccl. 44. 21. yr ydoedd ef yn ymddiried cymaint yn Nuw fal pe lladdeſid ef, etto fod Duw yn abl trwy ei holl-alluog nerth i'w ailgyfodi ef o angau, ac i gyflawni ei addewid. Ni wanobeithiodd ef am addewidion Duw, er bod rheſwm i'r gwrthwyneb. Fe a gredodd yn ddiogel ddigon na wrthodai Dduw ef mewn prinder a newyn yr hyn oedd yn y wlad. Ac mewn pob periglau eraill y dygeſid ef iddynt, fe a ymddiredodd y byddai Dduw iddo ef yn Dduw, yn waſcodydd ac yn ymddiffynnydd, pa beth bynnag a welai ef i'r gwrthwyneb. Dymma 'r ffydd a weithiodd felly ynghalon Moſes hyd oni wrthododd ef ei gymmeryd yn fàb merch brenin Pharao, a meddiannu etifeddiaeth fawr yn Exod. 1. 11. yr Aipht: gan dybaid mai gwell oedd goddef blinder a thrymder gydâ phobl Dduw, na byw dros ennyd bychan mewn melyſder pechod, gyda dynion drwg. Trwy ffydd ni phriſiodd efe ar fygylau brenin Pharao, o herwydd yr ydoedd ef yn ymddiried yn-Nuw yn gymmaint nad ydoedd ef yn priſio am lwyddiant y byd hwn, onid edrych yr ydoedd am wobr yn y nef, gan oſod ei galon ar yr anweledig Dduw, megis pe buaſei yn ei weled ef yn waſtad yn gydrychiol ymlaen ei lygaid. Exod. • 4. 22. Trwy ffydd yr aeth plant yr Iſrael trwy 'r môr côch. Trwy ffydd y cwympodd caerau Iericho, Ioſua. 6. 20. hebroddi vn ergyd iddynt, ac y gweithiwyd llawer o wrthiau eraill.

Yn yr holl wyr da a fuont er ioed o'r blaen, ffydd a ddygodd allan eu gweithredoedd da hwy, ac a fwynhaodd addewidion Duw.

Ffydd a gauodd geneuau llewod, ffydd a ddiffododd Dan. 6. 22. rym y tân, ffyd a waredodd rhag min y cleddyf, A'r. 3. 27. ffydd a roddodd gryfder i wyr gweinion, a orchfygodd mewn ryfel, a gwympodd luoedd o'r anghredadwy ac a gyfododd y meirw i fywyd. ffydd a wnaeth i wŷr da oddef yn eſmwyth adfyd. Rhai a watwarwyd, a fflangellwyd, a glymmwyd, ac a dafiwyd i garchar: llawer a gollaſſont eu da ac a fuont fyw mewn tlodi mawr. Rhai a grwydraſont ar frynnau, mynyddau, ac anialwch. Rhai a Rhaccwyd, ddirdynnwyd, rhai a laddwyd, rhai a labyddiwyd, rhai a lifiwyd, rhai a dorrwyd yn ddrylliau, rhai a dorrwyd eu pennau, rhai a loſcwyd heb drugaredd, ac ni fynnent eu rhyddhau, am eu bod yn edrych am gyfodi ailwaith i ſtat oedd well.

Yr oedd yr holl dadau, merthrwyr, a gwyr ſanctaid eraill, y rhai y mae S. Pawl yn ſon am danynt, a'u ffydd gwedy ei ſiccrhau yn-Nuw, pan oedd yr holl fyd yn eu herbyn hwy. Nid oeddynt hwy yn adnabod yn vnic fod Duw yn Arglwydd, yn wneuthurwr ac yn llywodraethwr ar holl wyr y byd, ond yr oedd ganthynt hefyd ddiogel obaith a hyder y byddai fe yn Dduw iddyn hwy, yn ddiddanydd, yn helpwr, yn nerthwr, yn ymborthwr ac yn ymddiffynnwr. Hon ydyw 'r ffydd Griſtionogawl yr hon oedd gan y gwyr ſanctaidd ymma, a'r hon a ddlye fod gennym ninnau hefyd.

Ac er na enwed hwy yn Griſtionogion, etto yr oedd ganthynt ffydd Griſtionogawl, canys hwy a edrychent am holl ddoniau Duw dad drwy haeddiant ei fâb Ieſu Griſt, fal yr ydym ninnau yn edrych. Dymma 'r holl wahaniaeth rhyngthynt hwy a ninnau, eu bod hwy yn edrych pa bryd y dawai ef, a'n bod ninnau yn yr amfer y daeth ef. Am hyn y dywaid S. Awſtin, fe a newidiwyd ac In Ioan. tract. 45. a ſymmudwyd yr amfer, ac nid y ffydd. O achos mae gan bob vn o honom yr vn ffydd yn vn Chriſt, yr vn Yſpryd glan ac ſydd gennym ni oedd ganthynt hwythau, medd S. Pawl. Cans fal y dyſcodd 1. Cor. 8. 6. yr Yſpryd glan nyni i ymddiried yn-Nuw, ac ialw arno fal ein Tad, felly y dyſcodd hwyntau i ddywedyd fal yr ſcrifennir, tydi yw ein Tad ni a'n prynwr, dy enw di ſydd heb ddechreuad ac yn dragwyddol. Eſai. 63. 16.

Duw a roddodd iddynt hwythau ras i fod yn blant iddo megis y rhydd ef yn awr i ninnau. Ond yn awr trwy ddyfodiad ein Ceidwad Chriſt y derbynniaſom yn halaethach Yſpryd Duw i'n calonnau, drwy 'r hwn yr ydym ni yn derbyn rhagor ffydd a diogelach obaith nag oedd gan lawer o honynt hwy. Ond mewn defnydd, yr vn ydynt hwy a ninnau. Mae gennym ni yr vn ffydd yn-Nuw ac oedd ganthynt hwy, ac yr oedd ganthynt hwy yr vn ffydd ac ſydd gennym ninnau. Ac mae S. Pawl yn canmol eu ffydd hwy yn fwy, er mwyn nad ymroem ni ddim llai, ond yn rhagor i Griſt mewn cyffes ac mewn bywyd yn awr ac yntef gwedy dyfod, nag yr ymroe yr hên dadau cyn ei ddyfod ef.

Ac mae 'n eglur wrth holl ymadroddion Paul nad ydyw gwir fywiol a Chriſtionogawl ffydd beth marw, anffrwythlon, ofer, ond yn beth o rinwedd berffaith, ac o ffrwyth rhyfedd, ac o rym i ddwyn pob cynhyrfiadau a gweithredoedd da. Mae 'r holl ſanctaidd Scrythyrau yn gytun yn teſtiolaethu fod gwir ffydd fywiol ynghriſt yn dwyn allan weithredoedd da, ac am hynny y dlye bob dyn ei brofi a'i holi ei hun yn ddieſcaelus, er mwyn gwybod pa vn a wna gwir ffydd fywiol ddigellwair, ai bod yn ei galon ai nid ydyw: yr hyn a ddichon ef ei wybod wrth ei ffrwythau hi. Yr oedd llawer ac oedd yn cyffeſu ffydd Griſt yn y camſyniaeth a'r amryfyſedd ymma, gan dybaid eu bod yn adnabod Duw ac yn credu ynddo, a hwythau yn eu bywyd yn cyhoeddi y gwrthwyneb: yr hwn gamſynniaeth y mae S. Ioan yn ei 1. Ioan. 2. 3. Epiſtol cyntaf yn ei argyoeddi, gan ſcrifennu fal hyn, Trwy hyn y gwyddom ein bod yn adnabod Duw, os ni a gadwn ei orchymmynion ef. Yr vn a ddywedo ei fod yn adnabod Duw, ac heb gadw 1. Ioan. 2. 4. ei orchymynion, ſydd gelwyddog ac nid oes gwirionedd ynddo. Ac yn y man y dyweid, yr vn ſydd yn pechu nid ydyw yn gweled nac yn adnabod Duw. Na thwylled neb ni fy anwyl blant. Ac eilwaith y dywaid, trwy hyn y gwyddom ein bod o'r gwirionedd, ac y bydd i ni ddiogelwch ein calonnau, os ein calonnau a'n cyhuddant mwy yw Duw nâ 'n calonnau, ac efe a ŵyr bob 1. Ioan. 3. 19, 20. peth. Fy anwyl os ein calonnau ni 'n cyhuddant mae i ni hyder ar Dduw y cawn gantho bob peth ac a ofynom am ein bod yn cadw ei orchymynion ac yn gwneuthur y pethau ſy fodlon yn ei olwg. Ac fe ddywaid etto, Pob vn a gretto mai Ieſu yw Chriſt a aned o Dduw: ac ni a wyddom nad oes neb a aned o Dduw yn pechu, eithr hwn a 1. Ioan. 5. 1, 18. genhedlwyd o Dduw a'i ceidw ei hun, a'r drwg ni chyfwrdd ag ef. Ac yn ddiwethaf i gau ar y cwbl, gan ddangos yr achos yr ſcrifennodd ef yr Epiſtol ymma, y mae yn dywedyd▪ Am hyn yr ſcrifennais attoch er mwyn i chwi wybod eich bod yn meddiannu tragwyddol fywyd, y rhai ydych yn credu ym-Mah Duw. Ac yn y drydydd mae fe 'n cadarnhau y cwblam ffydd a gweithredoedd 1. Ioan. 3. da ar ychydig o airiau, gan ddywedyd, Yr vn a wnêl yn dda ei fod ef o Duw, a'r hwn a wnel yn ddrwg nid ydyw yn adnabod Duw. Ac fe ddywaid Ioan, fal y dwg abnabyddiaeth fywiol, a ffydd Duw weithredoedd da, felly y mae fe 'n dywedyd na ddichon gobaith a chariad ſefyll gydâ bywyd drwg. Am obaith yr ſcrifenna fe fal hyn.

Ni a wyddom pan ymddangoſo Duw y byddwn cyffelyb iddo, o blegid ni a gawn ei weled ef fal y mae ef. A phwy bynnac ſydd a'r gobaith hwn ynddo, mae fe yn ei burhau ei hun megis y mae Duw yn bur.

Ac am gariad fal hyn y dywaid, Pwy bynnag 1. Ioan. 3. 32. a gatwo air neu orchymyn Duw, yn hwn y mae per ffaith gariad Duw yn trigo. A thrachefn, Cariad 1. Ioan. 2. 5. Duw yw hyn, ini gadw ei orchmynion. Ac ni ddywad Ioan hyn megis ymadrodd dichellgar 1. Ioan. 5. 3. a ddychmygodd ef o'i ffanſi ei hun, onid megis gwirionedd anghenrhaid diogel a ddangoſwyd iddo gan Griſt ei hun, y gwirionedd tragwyddol annhwyllodrus: yr hwn ſydd yn traethu yn eglur yn llawer lle, na all ffydd, gobaith achariad ſefyll heb weithredoedd duwiol da.

Am ffydd fe a ddywaid, Yr hwn ſydd yn credu ym-mâb Duw ſydd a bywyd tragwyddol ynddo: yr hwn nid ydyw yn credu yn y Mab, ni chaiff weled Ioan. 3. 36. Ioan. 5. 24. bywyd, ond mae llid Duw yn aros arno. Ac mae fe 'n cadarnhau hynny a llw dauddyblyg: Yn wir, yn wir y dywedaf wrthych, mae gan yr hwn ſydd yn credu ynofi fywyd tragwyddol.

Yn gymmaint abod bywyd tragwyddol gan yr hwn ſydd yn credu ynghriſt, mae 'n rhaid o hyn ganlyn fod gan yr vn a fytho a ffydd gantho, weithredoedd da hefyd: a'i fod ef yn ymegnio i gadw gorchymynion Duw yn vfyddgar. O herwydd nid bywyd tragwyddol, onid diderfynol angau a berthyn i ddrwg weithredwyr, y rhai ydynt yn byw yn anufydd ac yn troſeddu ac yn torri gorchymynion Duw yn ddietifeirwch, fal y dywaid Chriſt ei hun, Y rhai a wnant dda a ant i fywyd Mat. 25. 34. tragwyddol, a'r rhai a wnant ddrwg a ânt i dân annherfynol. Ac ailwaith, Myfi ydyw r llythyren gyntaf a'r diwethaf, myfi yw y dechrau a'r diwedd. I'r vn a fyddo ſychedig y rhoddaf yn rhad Gwele. 2. 6. ddwfr o ffynnon y bywyd. Yr vn a orchfygo a gaiff bob peth. Myfi a fyddaf Dduw iddo ac yntef a fydd yn fâb i minnau. Ond i'r rhai ofnus ſydd yn gwanobeithio yn Nuw, ac ar-nynt eifiau ffydd, t'r dynion melldigedig, llofryddion, goddinebwyr, ſwynwyr, addolwyr eulynod, a'r rhai celwyddog, hwy a gânt eu rhan yn y pwll ſydd yn lloſci a thân a brymſton, yr hwn ydyw yr ail angau.

Ac megis y dywaid Chriſt fod ffydd yn ddiammau yn dwyn gweithredoedd da, felly hefyd y dywaid ef am gariad, Pwy bynnag ſydd a'm gorchymmynion gantho ac a'u ceidw, mae fe yn fyngharu i. Ac a'r ol hynny, Yr hwn am car i a geidw Ioan. 14. 23. fyngair, a'r neb ni char fi ni cheidw fyngairiau. Ac megis y profir cariad Duw wrth weithredoedd da, felly hefyd y profir ofn Duw, fal y dywaid y gwr call, Ofn Duw ſydd yn dodi ymmaith bechod. Eccl. 1. 21. a'r. 15. 1. Ac fe ddywaid ailwaith, Y neb a ofna Dduw a wna weithredoedd da.

FE fanegwyd i chwi eiſioes ddau beth o'r tri a nodaſid yn enwedig ynghylch ffydd yn y bregeth ddiwethaf.

Y cyntaf yw nad ydyw ffydd vn amſer yn ſegur heb weithredoedd da pan fo pryd ac amſer i'w gwneuthur hwy.

Yr ail, na ellir gwneuthur gweithredoedd da cymmeradwy ger bron Duw heb ffydd.

Weithian awn at y trydydd, Lle y dangoſir pa fath weithredoedd ydyw y rhai a darddant o wir ffydd, ac a hebryngant ddynion duwiol i dragwyddol fywyd. Hyn ni ellir ei ddyſcu yn well na chan Griſt ei hun, i'r hwn y gofynnodd rhyw ŵr mawr yr vn pwngc, Pa weithredoedd a wnafi, eb rhyw ly wodraethwr, i ddyfod i dragwyddol fywyd? i'r hwn yr attebodd Ieſu,

Os mynni ddyfod i fywyd tragwyddol, cadw y gorchymynion. Ond y llywodraethwr heb ei fodloni trwy hyn, a ofynodd ymhellach, Pa orchymynion? Fe wnelſe yr ſcrifenyddion a'r Phariſęaid gymmaint o gyfraithiau a thraddodiadau o'r eiddynt eu hunain i hebrwng dynion i'r nef, heblaw gorchymynion Duw, na wyddai y gwr ymma trwy ba vn y dawai ef i'r nef, ai trwy y cyfraithiau a'r traddodiadau hynny, ai trwy orchymynion Duw.

Ac am hyn y gofynnodd, pa orchymynion yr ydoedd Chriſt yn eu meddwl. I'r hwn y gwnaeth Chriſt atteb golau, gan gyfrif iddo orchmynion Duw, a dywedyd, Na ladd, na wna odineb, na ledratta, na ddwg gamdyſtiolaeth, Anrhydedda dy dâd a'th fam, Car dy gymmydog fal dy hun. Trwy 'r hyn airiau y dangoſodd Chriſt mai gorchymynion Duw ac nad traddodiadau a chyfraithiau dynion yw 'r vniawn ffordd ſydd yn ein hebrwng ni i fywyd tragwyddol: fal y dyleid cymmeryd hon yn gywiraf gwerſ a ddangoſwyd trwy enau Chriſt ei hunan, mai gweithredoedd cyfraith foeſawl Dduw yw gwir weithredoedd ffydd, y rhai a dywyſant i'r bendigedig fywyd ſydd ar ddyfod. Ond yr ydoedd dallineb a chenfigen dyn o'r dechreuad yn barod i gwympo oddiwrth orchymynion Duw. Megis Adda y gwr cyntaf yr hwn er nad oedd gantho orchymmyn onid vn, na fwytae o'r ffrwyth gwaharddedig, etto er gorchymmyn Duw fe a gredodd y wraig yr hon drwy ddichell y ſarph a dwyllaſid: ac felly a ganlynodd ei ewyllys ei hun, gan adel heibio orchymmyn Duw.

Ac er yr amſer hynny etto fe ddallwyd pawb oll a ddaethont o hono, trwy ddechreuol bechod, hyd onid oeddynt barod i gwympo oddiwrth Dduw ai gyfraith, ac i ddychymmygu ffordd newydd i Gadwedigaeth trwy weithredoedd o'u ddychymmyg eu hun: hyd oni chrwydrodd haychen yr holl fyd ynghylch amcanion eu calonnau eu hunain, gan ymwrthod a gwir anrhydedd yr vnic a bythfywiol Dduw, gan addoli, rhai yr haul, y lleuad, y ſer, rhai Iupiter, rhai Diana, rhai Iuno, Saturn, Apollo, Neptun, Ceres, Bacchus, a gwyr a gwragedd meirw.

Rhai ni allid a hyn eu digoni, a addolaſant amryw anifeiliaid, adar, pyſcod, ehediaid, a gwiberod, pob gwlad, tref, a thy haychen gwedy eu rhannu, gan oſod ac adoli delwau y pethau a'u bodlonent.

Mor ynfyd oedd y bobl gwedy iddynt gwympo at eu hamcanion eu hunain, a rhoi i fynydd y tragwyddol a'r bywiol Dduw a'i orchmynion, ac y dychmygaſont iddynt eu hunain aneirif ddelwau a Duwiau.

Yn yr hwn gamſynnaeth a thywyllwch yr oeddynt yn aros nes i'r holl-alluog Dduw gan doſturio wrth ddallineb dyn, ddanfon i'r byd ei gywir brophwyd Moeſes i argyoeddi ac i geryddu yr anfad ynfydrwydd ymma, ac i ddyſcu 'r bobl i adnabod yr vnic fywiol Dduw, a'i wir anrhydedd a'i addoliad. Ond mae llygredig duedd dyn gwedy ymroi mor gwbl i ddilyn ei feddwl ei hun, ac fal y oywedwn, i fawrhau 'r aderyn Fagodd. a faethrinodd ef ei hun, nad ydyw yr holl rybyddiau, annogiaethau, daionus ddoniau na bygythiau Duw, yn abl i'w gadw ef oddiwrth y fath ddychymmygion.

O herwydd er holl ddoniau Duw a dywalltwyd ar blant yr Iſrael, etto pan aeth Moeſes i fynydd i ymddiddan â'r holl-alluog Dduw, nid arhoſaſai yno ond ychydig ddyddiau, nes i'r bobl wneuthur Duwiau newydd. Ac fal y daeth yn eu pennau, hwy a wnaethant lo o aur ac a benlinaſant i lawr ac a'i had dolaſant ef. Ac yn ol hyn Exod. 32. hwy a ddilynaſant y Moabiaid, ac a addolaſant Beel phegor Duwy Moabiaid.

Darllenwch lyfr y Barnwyr, llyfrau y brenhinoedd a'r prophwydi, ac yno y cewch weled mor 〈1 page duplicate〉 〈1 page duplicate〉 anwadal oedd y bobl, mor llawn o amcanion, a pharotach i ddilyn eu ffanſiau eu hunain nâ ſancteiddiaf orchymmynion Duw. Yno y gellwch ddarllen am Baal, Moloch, Chamos, Melchom, Baal-peor, Aſtaroth, Bel, y ddraig, Priapus, y ſarph bres, y dauddeg arwydd, a llawer o bethau eraill. I ddelwau y rhai mewn goſtyngeiddrwydd mawr y goſodai 'r bobl bererindodau, gan eu trwſio 'n werthfawr, arogldarthu, penlinio ac offrwm iddynt, gan dybied fod hynny yn haeddiant vchel ym-mlaen Duw: ac y cyfrifid hynny vwchlaw holl gyfraithiau a gorchymyniō Duw.

Ac lle daroedd i Dduw orchymmyn na wnaid vn aberth ond yn Ieruſalem, hwyntau o'r gwrthwyneb a wnaethant allorau ac aberthau ymmhob man, yn y mynyddoedd, yn y coedydd, ac yn y tai, heb wneuthur cyfrif o orchymmynion Duw, gan dybied fod eu hamcanion a'u crefydd eu hunain yn well nâ hwy. Ac fe waſcarwyd y camſynnaeth hynny cyfled, fel y llygrwyd nid yn vnic y cyffredin annyſcedig bobl, ond yr offeiriaid a'r dyſcawdwyr hefyd, trwy drachwant, gwagogoniant, ac anwybod i wneuthur yr vn rhyw ffieidd-dra. Yn gymmaint a phan nad oedd gan frenin Ahab onid vn Elias yn wir ddyſcawdr a gwenidawg Duw, yr oedd wythcant a deg a deigain o brophwydi yn ei annog ef i addoli Baal, ac i aberthu yn y coedydd a'r llwyni.

Ac fe a barhaodd y blin gamſynniaeth hynny, nes i'r tri brenin godidawg, Ioſaphat, Ezechias, a Ioſias, dewiſol wenidogion Duw, ddiniſtrio y pethau hynny yn gwbl: a dwyn ailwaith y bobl oddiwrth eu gwâg amcanion, at orchmynion Duw. Am yr hwn beth mae eu hanfarwol wobr, a'u gogoniant hwy yn aros gyda Duw yn dragywydd.

Ac heb law y traddodiadau a ſoniaſom ni amdanynt eiſioes, fe wnaeth tuedd dyn (er cael ei ſanctaidd addunedau ei hun) ſectau, a chrefyddau newydd, a elwid Phariſaeaid, Saducaeaid, ac ſcrifenyddion, a llawer (fal y tybygid oddifaes, ac wrth ymddangoſiad têg eu gweithredoedd) o draddodiadau ac ordeiniadau ſanctaidd duwiol, ond mewn gwirionedd yr ydoedd y cwbl oll yn arwain at ddelw-addoliad, ofergoel a rhagrith, gan fod eu calonnau oddifewn yn llawn cenfigen, balchedd, trachwant a drygioni.

Yn erbyn y ſectau hynny a'u ſancteiddrwydd ragrithiol y gwaeddodd Chriſt yn danbeitach nag yn erbyn vn rhyw ddynion eraill, gan ddywedyd a mynych adrodd y geiriau hyn, gwae chwi ſcrifenyddion a Phariſęaid ragrithwyr, canys yr ydych Matth. 23. 25. yn glanhau y tu allan i'r cwppan a'r ddyſcl, ac o'r tu mewn llawn ydych o yſpail a brynti. Tydi Phariſęad dall, glanha yn gyntaf y tu mewn i'r Phiol. cwppan a'r ddyſcl. O herwydd er eu holl wych draddodiadau, ac ymddangoſiadau eu gweithredoedd da oddiallan, y rhai a wnelſent o'u meddylfryd eu hunain, trwy y rhai yr ymddangoſent i'r byd yn grefyddgaraf ac yn ſancteiddiaf o wyr y byd, etto fe wyddiai Griſt yr hwn a welodd eu calonnau hwy eu bod oddifewn ger bron Duw, yn anſanteiddiaf yn ddiffeithiaf ac ym-mhellaf oddiwrth Dduw o holl wyr y byd, ac am hynny y dywaid wrthynt, O ragrithwyr, da y prophwydodd Eſaias am danoch chwi, gan ddywedyd, Math. 15. 8, 9. Neſau y mae 'r bobl hyn attaf â'u genau a'm anrhydeddu au gweuſau, onid eu calon ſydd bell Eſai. 29. 13. oddiwrthyf: ofer y'm anrhydeddant i gan ddyſcu gorchymmynion dynnion yn ddyſceidiaeth, yr ydych Mat. 15. 3. yn torri gorchymmyn Duw trwy eich traddodiad chwi.

Ac er bod Chriſt yn dywedyd eu bod hwy yn addoli Duw yn ofer, trwy ddyſcu athrawiaethau a gorchymmynion dynnion, etto nid oedd Chriſt trwy hyn yn meddwl diſtry wio holl orchymmynion dynion, o herwydd ef ei hun a fu vfydd i dywyſogion a'u cyfraithiau a wnaeth pwyd er trefnu a llywodraethu 'r bobl. Onid fe a argyoeddai y cyfraithiau a'r traddodiadau a wnaethai 'r ſcrifenyddion a'r Phariſaeaid, y rhai ni wnaethpwyd yn vnig er daionus drefnu 'r bobl, (megis y gwneuthpwyd cyfreithiau moeſol) onid hwy a oſodaſid cyfuwch fal y gwneuthpwyd hwy yn bur ac yn iawn addoliad Duw, megis pe buaſent gogyfuwch â chyfraithiau Duw, neu vwch eu llaw hwy.

O herwydd ni ellid cadw llawer o gyfraithiau Duw, ond gorfod arnynt roddi lle i'w cyfreithiau hwy. Dymma 'r rhyfyg yr oedd Duw yn ei gaſhau yn fawr, i ddyn dderchafu ei gyfraithiau ei hun, a'u gwneuthur yn ogyfuwch â gorchymynnion Duw, yn y rhai y mae anrhydedd ac iawn addoliad Duw yn ſefyll, a pheri gadu heibio er mwyn y rhai hynny ei gyfraithiau ef ei hun.

Fe a oſſododd Duw ei gyfraithiau ei hun trwy y rhai y mynn ei anrhydeddu. Ei ewyllys ef hefyd yw cadw o'r bobl ac vfyddhau i bob cyfraithiau dynion drwy na wrthwynebant ei gyfraithiau ef, megis daionus ac anghenraid i bob daioni cyffredinawl: ac er hyn nid megis yn y rhai yn bennaf y mae anrhydedd Duw yn ſefyll. Ond ſe wnair neu fe ddylid gwneuthur holl foeſawl gyfraithiau dynnion er dwyn dynnion yn well i gadw gorchymmynion Duw, fal o hyn yr anrhydeddid Duw drwyddynt hwy yn well.

Etto nid oedd fodlon gan yr ſcrifennyddion a'r Phariſaeaid na chyfrifaſid eu cyfraithiau hwy yn v wch nâ chyfraithiau goſodedig moeſawl eraill, ac ni fynnent eu galw hwy wrth enwau cyfraithiau bydol eraill, ond hwy a'u galwent yn draddodiadau ſāctaidd, duwiol, ac a fynnynt eu cyfrif hwy nid yn vnic yn iawn ac yn wir addoliad Duw (megis yn wir y mae cyfraithiau Duw) onid hefyd vn vchel anrhydedd Duw, i'r hwn y dylyei orchymyniō Duw roi lle. Dymma 'r achos y dywedai Griſt mor llym yn eu herbyn hwy, gan ddywedyd, mae eich traddodiadau ſydd mor fraintus ger bron dynion, yn gaſineb ger bron Duw. O herwydd fynychaf o'r fath draddodiadau y canlyn troſeddu neu dorri gorchymynion Duw, a mwy o ddefoſiwn i gadw y fath bethau, ac yn fwy yn erbyn cyd wybod eu torri hwy, nâ thorri gorchymynion Duw. Megis y cadwe yr ſcrifenyddion a'r Phariſęaid y Sabaoth yn y fath ofergoel, ac mor arſwydus, hyd oni ddigient wrth Griſt am iddo ar y Sabaoth iachau y cleifion: ac Mat. 12. 2, 13. wrth ei Apoſtolion am iddynt ar y dydd hwnnw, a hwyntau yn newynog gynnull tywys ŷd i'w v wyta, ac am na byddai ddyſcyblon Chriſt yn golchi eu dwylaw cy fynyched ac y gorchymynne eu traddodiadau hwy, y cweryle yr ſcrifenyddion a'r Phariſęaid ar Griſt gan ddywedyd, paham y mae dy ddiſcyblon di yn torri traddodiadau yr henuriaid ond fe a attebodd Chriſt hwy gan ddangos eu bod hwy trwy eu traddodiadau eu hunain Mat. 15. 2, 3. yn torri gorchymmynion Duw.

O herwydd hwy a ddyſcent i'r bobl y fath grefydd ar fod iddynt offrwm eu da i dryſordŷ 'r deml, yn rhith anrhydeddu Duw, gan adel eu tadau a'u mammau y rhai yr oeddynt yn rhwymedig i'w cymmorth, heb ymwared; Ac felly y torraſont orchymynion Duw, i gadw eu traddodiadan eu hunain. Yr oeddynt hwy yn cyfrif yn fwy y llw a wnaid i'r aur neu 'r offrwm yn y deml, nâ 'r llw a wnaid yn enw Duw ei hun, neu i'r deml; Yr oeddynt yn gyflymmach i dalu eu degymmau o bethau bychain, nag i wneuthur pethau mwy a orchymmynnaſai Dduw megis gweithredoedd y drugaredd, gwneuthur cyfiavonder, a gweuthur Math. 23. v. 23. yn ddihocced, yn vniawn, ac yn ffyddlon â Duw a dyn.

Y pethau hyn medd Chriſt ſydd raid eu gwneuthur, ac na a dawer y llaill heb wneuthyd. Ac i ddiweddu, yr oeddynt mor ddeillion ac y tramgwyddwent wrth welltyn, ac y neident dros gŷff. Hwy a fyddent fanol i dynu gwybedyn fach o'u diod, ac er hynny hwy a lyngcent gammel. Am hynny y galwodd Chriſt hwy yn dywyſwyr deillion, gan rybyddio ei ddyſcyblon o amſer i amſer i wagelyd eu athrawaeth hwy. O herwydd er eu bod hwy yngolwg y byd yn wyr perffaith yn eu bywyd a'u hathrawaeth, etto nid ydoedd eu bywyd onid rhagrith, na'u hathrawaeth onid ſurdoes, gwedy ei gymyſcu ag ofergoel, delwaddoliad a chamfarn, gan oſod i fynydd draddodiadau ac ordeiniadau dŷn yn lle gorthymmynion Duw.

MAe 'r holl-alluog Dduw, er mwyn bod ei ſancteiddiaf enw ef mewn anrhydedd a chael gan y bobl ei fawrhau ef, yn gorchymmyn na chymerai neb ei enw ef yn ofer yn ei enau, gan fygwth coſp ar y rhai a'i camarfero ef yn ddirmygus trwy dyngu anudon a chabledd.

An hyn fal y gwybydder ac y cadwer y gorchymmyn hyn yn well, fe a fanegir i'wch pa fodd y mae 'n gyfraithlon i Griſtionogon dyngu, a pha berigl ſydd o dyngu 'n ofer neu yn anudon.

Yn gyntaf pan fo barnwyr yn gofyn llw i'r bobl er mwyn manegi ac agoryd y gwirionedd, neu er gwneuthur cyfiawnder, mae 'r cyfryw lw yn gyfraithlon.

Hefyd, pan fo gwyr yn gwneuthur addewidion ffyddlon, gan alw enw Duw yn dyſt i gadw cyfammodau ac addewidion honeſt, ſtatudau, cyfraithiau, defodau daionus, megis y gwna tywyſogion Chriſtionogawl yn eu cyfvndebau heddwch, er cadwedigaeth eu gwledydd, ac megis y gwna pob rhyw o ddynion addewidion ffyddlon mewn priodaſau y naill i'r llall mewn honeſtrwydd a gwir gymdeithas: a phawb pan font yn tyngu cadw cyfraithiau cyffredinawl, ordeiniadau a defodau daionus, er cadw a chynnal trefn ymhlith dynnion; pan dyngo deiliaid ar fod yn gywir ac yn ffyddlon i'w brenhinioedd a'u harglwyddi. Pan fo barnwyr, llywodraeth-wyr a ſwyddogion yn tyngu gwneuthur eu ſwyddau yn gywir: a phan fytho gwr yn dywedyd gwir er goſod allan ogoniant Duw, ac er Iechydwriaeth i'r bobl, wrth bregethu 'r efangyl yn gyhoeddus, neu wrth rhoddi yn ddirgel gyngor er iechyd eneidiau.

Mae 'r holl fatheu hyn a'r lwaint a thyngu mewn pethau honeſt anghenrheidiol yn gyfraithlon. Ond pan fytho rhai yn tyngu o arfer wrth reſymmu, wrth brynu, gwerthu, a phob ymddiddan beunyddol arall, megis y mae llawer yn dyngwyr mawr arferol, mae'r fath dyngu yn annuwiol, yn anghyfraithlon, ac yn waharddedig wrth orchymmyn Duw. O herwydd nid ydyw y fath dyngu ddim amgen nâ chymmeryd enw Duw yn ofer.

Ac ymma ni a ddylyem weled na waharddwyd llw cyfraithlon, eithr ei orchymmyn ef gan yr holl-alluog Dduŵ. O herwydd mae gennym ſiampl ein Iachawdwr Chriſt, a gwyr duwiol eraill yn yr Scrythur ſanctaidd, y rhai eu hunain a dyngaſont, ac a ofynaſont lwau gan rhai eraill hefyd. A gorchymyn yr arglwydd yw, Ti a ofni dy Arglwyd Dduw ac a dyngi i'w enw ef. Deut. 10. 20.

Ac mae 'r holl-alluog Dduw yn dywedyd trwy ei brophwyd Dafydd, fe a ganmolir pawb a dyngo Pſal. 63. 11. iddo ef. Fal hyn y tyngodd ein Iachawdwr Chriſt yn fynych gan ddywedyd, Yn wir, yn wir. Ioan. 3. 11. Ac mae S. Pawl fal hyn yn tyngu, Yr ydwyf yn 3. Cor. 1. 23. galw Duw yn dyſt. A phan ydoedd Abraham yn heneiddio fe a ofynnod gan ei was lw ar fynnu gwraig i'w fab Iſaac yr hon fyddai o'i genedl ef Gene. 24. 3. ei hun: ac fe a dyngodd y gwas yn ebrwydd ar gyflawni ewyllys ei feiſtr. A phan geiſiwyd gan Abraham, fe a dyngodd wrth Abimelec brenin Gerar, Geneſ. 21. 23. na wnai fe eniwed iddo nac i'w eppil. Ac felly y tyngodd Abimelec i Abraham hefyd. Ac fe dyngodd Dafydd y parhae fe yn gyfaill ffyddlon i Ionathan, ac a dyngodd Ionathan a'r fod yn gydymmaith ffyddlon i Ddafydd hefyd.

Fe a orchymynnod Duw os gwyſtlid vn peth i neb, neu adel peth ynghadw, os y peth hwnnw a ledrattid neu a gollid, y dlyid tyngn y ceidwad hwnnw ger bron barnwyr, na ledrattaſai fe mo hono, ac na wnelſai fe dwyll, gan beri i neb ei ddwyn ef ymmaith, trwy ei gyfvndeb neu ei gydnabyddiaeth ef. Ac mae S. Pawl yn dywedyd, Heb. 6. 16. ymmhob ymryſon rhwng dwy blaid, lle bytho vn yn dywedyd ie, ar llall nag êf, fal na ellir gwybod y gwirionedd, llw a roddo barnwr a ddlyei ddiweddu y fath ymryſon. Ac hefyd Duw a ddywaid trwy y prophwyd Ieremi, Ti a dyngi byw yw yr Ier. 4. 2. Arglwydd, mewn gwirionedd, mewn barn, ac mewn cyfiawnder.

Fal pwy bynnac a dyngo pan fytho 'r barnwr yn gofyn iddo lw, bydded a chydwybod ſiccr fod y tri pheth hyn yn ei lw ef, ac nid rhaid iddo ofni byth Anudonrwydd. anudon.

Yn gyntaf rhaid i'r hwn a dyngo, dyngu mewn gwirionedd, hynny yw gan ddodi heibio bob ffafwr a phob ewyllys nerthu vn o'r ddwy blaid, rhaid iddo oſod y gwirionedd yn vnic ymmlaen ei lygaid, ac o gariad ar hwnnw rhaid iddo ddywedyd y peth a ŵyr ef ei fod yn wir, ac heb ddywedyd dim ymhellach.

Yn ail, mae 'n rhaid i'r neb a gymero llw, ei wneuthur mewn barn, nid yn yſcafn heb ſynnaid beth a wnelo, onid yn yſtyriol gan yſtyriaid pa beth yw llw. Yn drydydd, mae 'n rhaid i'r neb a dyngo dyngu mewn cyfiawnder, hynny yw er mwyn y zêl a'r cariad y mae ef yn ei ddwyn i ymddiffyn y dieniwed, i faentaeno 'r gwir ac i gyfiawnder yr achos, gan roi heibio bob ennill a cholled, pob cariad a ffafwr, er cyfeillach neu garennydd i'r vn o'r ddwy blaid.

Fal hyn y mae llw os ydyw ynddo y tri pheth hyn, yn rhan o ogoniant Duw, yr hon yr ydym ni rhwymedig wrth orchymmyn Duw i'w rhoddi iddo. O herwydd mae fe 'n gorchymmyn ini dyngu yn vnic i'w enw ef. Nid am ei fod ef yn chwenychu ini dyngu, onid megis y gorchymynnodd ef i'r Iddewon offrwm aberthau iddo, nid am ei fod yn hoffi offrymmau, onid i gadw yr Iddewō rhag delw-addoliad. O blegid wrth orchymmyn ini Eſai 42. 8. Pſal. 115. 1. dyngu i'w enw ſanctaidd ef, nid ydyw yn ein dyſcu fod yn hoff gantho lw, onid trwy hynny mae fe 'n gwahardd rhoddi ei ogoniant ef i vn creadur yn y nef yn y ddaear neu 'r dwfr. Hyd hyn y clywſoch i Dduw orchymmyn llwon cyfraithlon, i'r patriarchau, y prophwydi, Chriſt ei hun, a'i Apoſtol Pawl arfer llw. Ac am hyn y dlyei Griſtionogion dybied fod llwau cyfraithlon yn dduwiol, ac yn anghenrheidiol. O herwydd trwy addewidion a chyfammodau gwedy eu cadarnhau trwy lw, mae tywyſogion a gwledydd yn cael eu cadarnhau mewn llonyddwch a heddwch. Trwy addewidion ſanctaidd a galw enw Duw yn dyſt, y'n gwnair ni yn aelodau bywiol i'n Iachawdwr Chriſt, pan addefom ei grefydd wrth dderbyn ſacrament y bedydd. Trwy y cyffelyb addewid ſanctaidd y mae dirgelwch priodas yn rhwymo gŵr a gwraig mewn cariad an-nherfynol, fal nad ydynt yn chwennych yſcar er vn gwrthwyneb ac a ddichon ar ol hynny gwympo.

Trwy lwau y rhai a dwng brenhinoedd, tywyſogion, barnwyr a llywodraethwyr, yr ydys yn cadw cyfraithiau cyffredinawl heb halogi, yr ydys yn gwneuthur cyfiawnder i bawb yn ddiwahaniaeth, yr ydys yn gwared y dieniwed, y plant ymddifaid, y gwragedd gweddwon, a'r tlodion, oddiwrth lofryddwyr, gorthrymwyr a lladron, rhag iddynt gael cam neu eniwed.

Trwy lwau cyfraithlon y cedwir yn waſtadol mewn trefn dda gyfeillach a chariad rhwng y naill a'r llall, ymhob gwlad a dinas a thref a phentref.

Trwy lw cyfraithlon y chwilir allan ddrwg weithredwyr, y coſpir y camweddus, ac yr adferir y rhai a oddefant gam i'w cyfiawnder ailwaith. Am hynny ni ddichon llw cyfraithlon fod yn ddrwg, yr hwn ſydd yn dwyn gydag ef cymmaint o gymmwynaſau daionus anghenrheidiol.

Am hyn, lle mae Chriſt mor ddifrif yn gwahardd tyngu, ni ddlyid deall dim o hano fal pe byddai yn gwahardd pob rhyw lw, ond mae fe 'n gwahardd pob ofer dyngu i Dduw, neu greaduriaid, a phob tyngu anudon, fal y mae yr arfer o dyngu yn gyffredinol wrth brynu a gwerthu, ac yn ein beunyddol ymddiddan, er dangos y dylaid cymmeryd gair pob Chriſtion yn y fath bethau cyſtadl a phe byddai gwedy cadarnhau ei ymddiddan â llw.

O herwydd medd S. Ierom, fe ddlyei air pob Chriſtion fod mor wir ac y gellid i gymeryd ef megis llw. A Chryſoſtom a deſtiolaetha yr vn peth, ac a ddywaid, Nid gweddus ini dyngu, o herwydd pa raid tyngu gan nad yw gyfraithlon i vn o hanom ddyweddyd celwydd wrth y llall?

Fallai y dywedai vn, yr ydys yn fynghymmell ac yn fyngyrru fi i dyngu, o herwydd oni wnafi felly, ni chred y rhai a ymddiddanant â mi, a'r rhai a brynant ac a werthant gydâ mi ddim honofi. I hyn y mae Chryſoſtom yn atteb fod yr hwn ſydd yn dywedyd felly, yn dangos ei fod ei hun yn ddŷn anghyfiawn twyllodrus. O herwydd pe byddai fe cyfiawn, a'i airiau a'i weithredoedd yn cyduno, ni byddai raid iddo dyngu byth. O herwydd yr hwn a arfero gwirionedd a chyfiawnder yn ei ymddiddan a'i fargennon, nid rhaid iddo trwy: ofer dyngu wneuthur i'w gymydogion i gredu, ac ni wan-ymddired ei gymmydog ddim ei eiriau ef. Ac os bydd gwedy myned heb goel arno mor llwyr ac na choelia neb o hano heb dyngu, gwybydded yntef ei fod ef gwedy myned yn llwyr heb goel arno.

O herwydd gwir yw, fal yr ſcrifenna Theophylactus, nad ymddiredir llai i neb nag i'r vn arfero mynych dyngu. Ac mae 'r holl-alluog Dduw yn dywedyd trwy 'r gŵr call, y bydd y gŵr a dyngo llawer yn llawn o bechod, ac nad ymâd gwialen Duw oddi vwch ben ei dŷ ef.

Ond fe ddywaid rhai er eſcuſo ei haml lwau yn eu beunyddol ymadroddion, pa ham na thyngafi a minuau yn tyngu 'r gwir? Etto er eu bod yn tyngu 'r gwir, nid ydynt hwy heb fai am eu bod yn tyngu yn fynych, yn ddiyſtyr, am bethau diffrwyth, heb fod yn rhaid, a phan na ddlyent dyngu, ond y maent yn cymmeryd fancteiddiaf enw Duw yn ofer. Annuwiolach ac anghallach o lawer ydyw y rhai a gamarferant ſancteiddiaf enw Duw, nid yn vnic wrth brynu a gwerthu pethau gwael diffrwyth baunydd ymhob lle, onid hefyd wrth fwyta, yfed, chware, chwedleua, ac ymddadleu; megis pe na allid gwneuthur vn o'r pethau hyn onis gwneid trwy arfer a chamarfer enw Duw, trwy ſon am dano yn ofer, ac yn amharchus, ie trwy dyngu a thyngu anudon iddo, er torri ei orchymmyn ef a thynnu arnom ei ddigofaint ef.

FE ddangoſwyd i'wch yn y rhan gyntaf o'r bregeth hon yn erbyn tyngu ac Anudonrwydd. anudon, pa berigl mawr y ſydd o gymmeryd enw Duw yn ofer: ac nad yw pob llw yn anghyfraithlon, nac yn erbyn gorchymmyn Duw: a bod tri pheth yn anghenraid ymmhob llw cyfraithlon.

Yn gyntaf, tyngu o honom er maenteinio 'r gwir.

Yn ail tyngu honom mewn barn, nid yn ddibris, ac yn ddiofal.

Yn drydydd er cariad ar gyfiawnder.

Chwi a glywſoch pa leſhâd a ddaw o lwau cyfraithlon, a pha enbeidrwydd ſydd o lwau anghyfraithlon: bellach ynghylch chwaneg o'r vn peth, deallwch, fod y rhai a wnant addewidion cyfraithlon o bethau da honeſt ac heb eu cyflawni, yn cymmeryd enw Duw yn ofer, cyſtal â'r rhai a wnant addewidion o bethau drwg anghyfraithlon, ac a'u cyflawnant.

Yr ydym yn darllen yn yr Scrythur lân am ddau goſp cyhoeddus ar y rhai ni ofalant gadw addewidion duwiol, ond a'u torrant hwy trwy wybod ac yn ewyllyſgar, er eu bod hwy yn rhwymedig trwy lw i'w cadw hwy.

Yn gyntaf, fe wnaeth Ioſua a phobl Iſrael gyfvndeb ac a ddewid ffyddlon o gariad a chyfeillach Ioſua. 9. 3. tragwyddol â'r Gibioniaid, etto yn ol hynny yn amſer Sawl felldigedig fe laddwyd llawer o'r Gibioniaid ymma, yn erbyn yr addewid ffyddlon honno. Am hynny y digiodd Duw mor greulon fal y danfonodd ef newyn cyffredinol ar yr holl wlad, yr hwn a barhaodd dros dair blynedd. Ac ni thynne Duw ei goſp nes iddo ddial y camwedd hynny trwy farwolaeth ſaith meibion neu geraint neſaf Sawl.

A phan wnaeth Zedechias brenin Ieruſalem addewid o ffyddlondeb i frenin Chaldea. Pan wrthryfelodd Zedechias yn erbyn brenin Nabucadnezar yn wrthwyneb i'w lw a'i vfydd-dod, trwy fod Duw yn goddef fe a orchfygodd y brenin 2. Bren. 24. 17. A'r. 25. 1. anghredadwy hwnnw wlad Iudęa, fe a warchaodd y ddinas Ieruſalem, ac a yrrodd frenin Zedechias i gilio, ac wrth gilio a'i daliodd ef yn garcharwr, a laddodd ei feibion ef ymmlaen ei wyneb, ac a dynnodd ei ddau lygad ef, a'i rhwymodd ef â chadwynau, ac mewn modd greſynol a'i dug ef yn garcharwr i Babilon.

Fal hyn y dengys Duw yn eglur mor gas gantho y rhai a dorrant eu haddewidion honeſt a rwymer trwy lw, ac a wnaer yn ei enw ef. Ac o'r rhai a wnant trwy lw addewidiou drwg ac a'u cyflawnant, mae ini ſiamplau yn yr Scrythur lân am Herod, am yr Iddewon melldigedig, ac am Iephthah. Herod a addawodd trwy lw i'r llances a ddawnſiodd ger ei fron ef, y rhoddai iddi beth bynnac a ofynnai: a hithe wedi ei haddyſcu gan ei mam a ofynnodd ben S. Ioan fedyddiwr. Herod Math. 14. 7. fal y daroedd iddo wneuthur llw drwg, a gyflawnodd ei lw yn waeth, ac yn greulon a laddodd y prophwyd ſanctaidd.

Felly y gwnaeth yr Iddewon cenfigennus lw, gan eu rhegi eu hunain os hwy a fwytaent neu a Act. 23. 12. yfent hyd oni laddent Pawl.

Ac fe wnaeth Iephthah yn ol i Dduw roddi iddo orvwchafiaeth ar feibion Ammon, adduned ynfyd, ar offrymmu i Dduw yn aberth y peth cyntaf a Barn. 11. 30, 31, 35, 39. gyhwrddai ag ef o'i dŷ ei hun, yn ôl ei ddyfod adref. Trwy rym yr hwn lw ynfyd byrbwyll y lladdodd ef yn anſynhwyrol ac yn ynfyd ei vnic ferch ei hun, yr hon a ddaethai o'i dy ef allan mewn llawewydd a gorfoledd i'w groeſewi ef adref. Fal hyn y cyflawnodd ef yn dra chreulon yr adduned a wnaethai ef yn ynfyd, yn erbyn tragwyddol ewyllys Duw a chyfraith natur, gan droſeddu yn erbyn Duw yn ddau-ddyblyg.

An hynny pwy bynnac a wnelo addewid trwy lw, ſynned fod y peth y mae yn ei addo yn dda, yn honeſt ac heb fod yn erbyn gorchymmyn Duw, ac y gall ef ei hun ei gwblhau ef yn gyfiawn. A'r fath addewidion da mae 'n rhaid i bawb eu cadw byth yn ſiccr.

Ond os gwna neb lw vn amſer, naill ai o anwybod ai o genfigen ar wneuthur peth a fyddo yn erbyn cyfraith yr holl-alluog Dduw, neu 'r peth ni all ef ei gyflawni ei hun, gwybydded fod y llw hwnnw yn llw annuwiol anghyfraithlon.

Ac bellach i ddywedyd peth am dyngu anudon er mwyn i chwi gael gwybod faint a blined bai yw anudon ewyilyſgar yn erbyn Duw, mi a ddangoſaf i'wch pa beth yw cymmeryd llw ar lyfr ger bron barnwr.

Yn gyntaf, pan font yn tyngu gan ddodi eu dwylaw ar lyfr yr efangyl, i ymofyn ac i breſentio yn gywir y pethau a ofynnir iddynt, ac na rwyſtrer hwy i ddywedyd gwirionedd, ac i wneuthur iniawnder, nac er ffafor nac er cariad, nac er ofn nac er cenfigen at vn dyn mwy nâ'i gilydd, fal yr helpo Duw hwy a'r pethau a gynhwyſer yn y llyfr hwnnw: rhaid iddynt y ſtyriaid y cynhwyſir yn y llyfr hwnnw dragwyddol wirionedd Duw, ei ſancteiddiaf a'i anherfynol air ef, trwy 'r hwn y derbyniwn faddauant o'n pechodau, ac y'n gwneir yn etifeddion tyrnas nef, i fyw gydag angylion a ſaint Duw dros fyth mewn didrange lawenydd a gorfoledd.

Yn llyfr yr efengyl hefyd y cymhwyſir toſt fygythau Duw yn erbyn pechaduriaid yſtyfnig, y rhai ni wellant eu bywyd, ac ni chredant wirionedd ſanctaidd air Duw, a'r tragwyddol boenau a baratowyd yn vffern i ddelw-addolwyr, rhagrithwyr, celwyddog ac oferdyngwyr, anudonwyr, gau-dyſtion, condemnwyr y difeius, dieniwed, ac i'r rhai o ffafwr a guddiant faiau drwg-weithredwyr rhag iddynt gael eu coſpi.

Megis pwy bynnac yn ewyllyſgar a dyngo anudon ar ſanctaidd efengyl Ghriſt, maent hwy yn hollol yn ymwrthod â thrugaredd Duw, ei ddaioni ef, a'i wirionedd, haeddiant ganedigaeth, bywyd, dioddeifaint, marwolaeth, ailgyfodiad, ac eſcyniad ein Iachawdwr Chriſt: maent yn gwrthod maddauant o'u pechodau a addawyd i bob pechadur etifarus, llawenydd nef a thragwyddol gyfeillach ſainct ac angylion. Yr hyn ddoniau a diddanwch a addawyd yn yr efengyl i wir Griſtianogion, ac wrth dyngu felly anudon ar yr efengyl, maent yn ymroi i waſanaethu diawl, meiſtr pob celwydd, ffalſter, twyll, ac Thyngu anvdon. anudon, gan annog mawr lid a melldith Dduw yn eu herbyn yn y byd hwn, Echrydus. erchyll ddigofaint a barn ein Iachawdwr Chriſt a 'r ddydd y farn ddiwethaf, pan farno ef yn gyfiawn y byw a'r meirw, yn ol eu gweithredoedd.

O herwydd pwy bynnac a ymwrthodo â'r gwirionedd er cariad neu genfigen i vn dyn, neu er elw ac ennill iddo ei hun, mae fe 'n ymwrthod â Chriſt, ac megis Iudas yn ei fradychu ef. Ac er bod yn awr yn ddirgel geudod y fath anudonwyr, etto fe a gyhoeddir yn y dydd diwethaf, pan gyhoedder dirgelion calonnau pawb i'r holl fyd. Ac yno yr ymddengys y gwirionedd ac a'u cyhudda hwynt, a'u cydwybod eu hun, a holl gwmpeini nef yn dwyn teſtiolaeth yn eu herbyn hwy. Ac fe a'u barna Chriſt y barnwr cyfion hwy yn gyfiawn y pryd hynny i ddidranc gywilydd, fal y mae 'r holl-alluog Dduw drwy enau y Prophwyd Malachi Mal. 3. 5. yn bygwth coſpi y pechod hwn o dyngu anudon yn doſt, gan ddywedyd wrth yr Iddewon, mi a ddauaf i'r farn ac a fyddaf dyſt ebrwydd, a barnwr llym, yn erbyn dewinion, goddinebwyr, ac a nudonwyr.

Yr hwn beth a ddangoſodd Duw mewn gweledigaeth i'r Prophwyd Zachari, pan welodd efe Zach. 5. 3. yr hedfanog lyfr, yr hwn oedd vgain cufydd o hŷd, a deg o led, gan ddywedyd wrtho, dymma 'r felldith a aiff allan ar wyneb y ddayar am anghyweirdeb, gau lwaint, a thyngu anudon. A'r fenlltith hon a aiff i mewn i dy y twyllwr ac i dŷ 'r anudonwr, ac a erys ynghenol ei dŷ ef, ac a'i difa ef, a choed a cherrig ei dŷ ef. Fal hyn y clywch gymmaint y mae Duw yn caſhau Anudôf • rwydd. anudon, a pha goſp a ddarparodd Duw i gamdyngwyr, ac anudonwyr.

Fal hyn y clywfoch pa fodd, ac ar ba achoſion y mae 'n gyfraithlon i Griſtionogion dyngu: chwi a glywſoch pa gynheddfau a champau a ddylei fod mewn llw cyfraithlon, ac fel y mae llyau cyfraithlon yn dduwiol ac yn anghenrhaid eu cadw.

Chwi a glywſoch nad cyfraithlon tyngu yn ofer, hynny yw nid mewn vn modd onid ar yr achoſion, ac yn y modd y manegwyd i'wch.

Yn ddiwethaf chwi a glywſoch mor ddamnedig yw tyngu anudon, neu gadw llw a wneler mewn byrbwyll neu yn anghyfraithlon. Am hynny galwn am rad Duw yn ddifrif fal y gallom oſod heibio bob ofer dyngu, a thyngu anudon, ac arfer yn vnic lwau cyfraithlon duwiol, a chadw y rhai hynny yn ddihocced yn ol bodd ac ewyllys Duw: i'r hwn gydâ 'r Mâb a'r Yſpryd glân y byddo anrhydedd a gogoniant. Amen.

CHwi a glywſoch yn y rhan gyntaf o'r bregeth hon pa ſawl ffordd y cwymp dyniō oddiwrth Dduw.

Rhai trwy ddelw-addoliad, rhai o eiſiau ffydd, rhai wrth eſcaeluſo eu cymydogion, rhai o eiſiau gwrando gair Duw, rhai wrth ymhoffi mewn oferedd pethau bydol.

Chwi a ddyſcaſoch hefyd pa flinder ſydd i'r dŷn ſydd wedi myned oddiwrth Dduw: a pha fodd y mae Duw o'i aneirif ddaioni ar y cyntaf yn arfer trwy ei bregethwyr roddi rhybyddion mwynion i alw dyn ailwaith o'r blinderau ymma: ac y goſod ef ar ol hynny fygythau creulon.

Yn awr oni waſanaetha na 'r rhybydd mwyn, na'r fygythfa greulon hynny: yno y dengys Duw ei greulon wedd arnom, ac a Dywallt. arllwys ar ein pennau anrhaith blagau, ac yn ol hynny fe a dynn oddiwrthym ei nerth a'i gynhorthwy, trwy 'r hyn yr ymddiffynnai ni oddiwrth bob rhyw flinder. Fal y dŷſc yr efangylol Brophwd Eſai ni, yn gytun â chyffelybaeth Chriſt, gan ddywedyd, ddarfod Eſai. 5. 2. 6. i Dduw wneuthur gwinllan deg i'w anwyl blant, a'i chau, a'i Gwalo • . murio hi, o bobparth, iddo blannu ynddi ddewiſol winwydd, a gwneuthur Matth. 20. 33. tŵr a gwinwaſc yn ei chanol hi. A phan edrychodd ef am rawn-win, hi a ddygodd iddo rawn-win gwylltion.

Ar ol hyn y canlyn, Yn awr medd yr Arglwydd mi addangoſaf i'wch pa beth a wnaf i'm gwinllan, mi a dynnaf i lawry cauau fal y crinont, mi a dorraf i lawr y gwelydd y fal y Dannely • . methrer hwy dan draed, mi a'i gadawaf hiyn anial, ni thorrir ac ni chloddir hi, drain Mieri. dryſi a dyfant droſti, ac mi a orchymynnaf i'r cymmylau na lawiant mwy arni.

Wrth y bygythau hyn y rhybyddir ni, os ni y rhai ydym ddewiſol winllan Duw, ni ddygwn rawn-win da, hynny yw gweithredoedd da, y rhai a fydd hoff yn ei olwg ef, pan edrycho am danynt yn ol iddo ddanfō ei genhadon i alw arnom ni am danynt: ond a ddygwn yn hytrach rawnwin gwylltion, hynny yw gweithredoedd ſurion anffrwythlou diflas, yno y tynn ef ymmaith ein holl ymddyffynfaudd, ac a oddef i gwympo arnom flin blagau o brinder, rhyfel, newyn ac angau.

Ac yn ddiwethaf os hyn ni waſanaetha, fe a'n gad ni yn hoeth, fe a'n rhydd ni i fynydd, fe a drŷ oddiwrthym ni, ni cheibia ac ni chloddia mwy o'n hamgylch, fe a'n gâd ni yn llonydd ac a oddef ini ddwyn y fath ffrwythau ac a fynnom, ie ddwyn gwyddeli, drain, a dryſi; pob drygioni a brynti, yn y fath gyflawnder hyd oni thyfont droſom ni yn gwbl, ie hyd oni chegont, oni thagont ac oni ddiniſtriont ni yn hollol.

Ond ni ddeall y rhai ſydd yn y byd hwn, heb fyw yn ol Duw, ond yn ol eu rhydd-did cnawdol, fawr ddigofaint Duw tuag attynt: na chaua ef ac na chloddia ef mwy o'u hamgylch, y gadef hwynt iddynt eu hunain. Ac maent hwy yn tybied mai rhodd wych ddaionus yw hon gan Dduw, cael pob peth yn ol eu ewyllys eu hun, ac maent felly yn byw, fal pe byddai rhydd-did cnawdol wir rhydd-did yr efengil.

Ond na atto Duw, bobl dda, ini byth chwennychu y fath rydd-did. O her wydd er bod Duw weithiau yn goddef i'r drygionus gael pob peth wrth eu bodd yn y byd hwn, etto diwedd bywyd annuwiol yn y diwedd yw diniſtr tragwyddol.

Fe gafodd yr Iſraeliaid grwgnachus y peth yr oeddynt yn ei chwennych, hwy a gawſant ſofliair Rifedi. 11. 33. ddigon, do hyd onid oeddynt yn dyffygio o honynt. Ond pa beth fu y diwedd? Fe gafas eu bwyd melus hwy ſaws ſur chwerw. Pan ydoedd y bwyd yn eu geneuau, fe gwympodd plâg Duw arnynt, ac a'u lladdodd hwy yn ddiſymmwth.

Felly os ni a fyddwn byw yn annuwiol, a Duw yn goddef ini ddilyn ein ewyllys ein hunain, a chael y peth ſydd hoff ac anwyl gennym, ac heb ein coſpi â rhyw blagau: yn ddiddau mae ef yn ddig annial wrthym. Ac er ei fod ef yn hir heb daro, etto fynychaf pan darawo ef y fath ddynnion, mae yn eu taro hwy dan vn dros fyth.

Felly pan na bytho fe yn ein taro, pan beidio fe â'n blino ni ac a'n ffuſto, a phan fytho yn ein goddef ni i redeg lwyr ein pennau i bob rhyw annuwioldeb, a hoffderau 'r byd, yn y rhai yr ydym yn ymhoffi, heb na choſp na chyſtudd, mae hynyn arwydd ofnus ddarfod iddo ein rhoddi ni i fynydd i ni ein hunain, ac na char ef ni, ac na ofala droſom ni ymhellach.

Yr hyd y bytho gwr yn Yſcythru. yſcathru ei winwydd, yn cloddio ynghylch y gwraidd, ac yn dodi pridd ne wydd attynt, mae gantho ſeddwl arnynt, mae fe 'n gweled arwydd o ffrwythlonder i'w gael oddiwrthynt. Ond pan na oſodo ef na choſt na thrafael arnynt, mae hynny yn arwydd ei fod ef yn tybied na byddant byth da.

A'r hyd y bytho 'r tâd yn caru ei blentyn, mae fe yn edrych arno yn ddigllon, ac yn ei goſpi pan wnelo ar fai: ond pan na bytho hynny yn gwaſanaethu, pan beidio ef â'i goſpi fe, a goddef iddo wneuthury peth a fynno, mae hynny yn arwydd ei fod ef yn medd wl ei ddietifeddu ef a'i daflu ymmaith dros fyth.

Felly yn ſiccr ni ddlye ddim bigo ein calonnau ni yn doſtach, a'n dodi mewn anferthach ofn, na bod ein cydwybod yn ein cyhuddo ddarfod ini ddigio Duw yn ddirfawr, a'n bod ni fyth yn para yn gwneuthur felly: ac nad ydyw Duw yn taro dim o hanom, ond yn ein gadel ni yn llonydd yn ein drygioni yr ydym yn ei hoffi.

Yno yn enwedigy mae 'n oed gweiddi, a gweiddi ailwaith fal y gwaeddodd Dafydd, Na thafl fi ymmaith oddiwrth dy wyneb, ac na chymmer dy Yſpryd glan oddiwrthyf. Arglwydd na thro dy wyneb oddiwrthyf, na thafl fi ymmaith yn dy lid. Pſal. 51. IX. Na chuddia dy wyneb oddiwrthyf, rhag fy mod Pſal. 27. 9. yn debyg i'r rhai a ânt i waered i vfſern. Pſal. 143 7.

Y gweddian galarus hyn ſydd yn dangos ini pa enbeidrwydd anferth y maent hwy ynddo, y rhai y mae Duw yn troi ei wyneb oddiwrthynt; yr hyd y bytho fe yn gwneuthur felly: felly y dlyent ein cyffroi a'n hannog ninnau i weddio ar Dduw, ân holl galonnau, na hebrynger mo honom i'r cyflwr hwnnw, yr hwn yn ddiammau ſydd mor drwm, mor flin ac mor ofnadwy, ac na ddichon na thafod ei draethu na chalon ei ddeall yn gyflawn.

O herwydd pa drymder angheuol a dybygai ddyn yw bod mewn digofaint Duw, gwedy i Dduw ei wrthod, gwedy tynnu yr Yſyryd glân a wdur pob daioni oddiwrtho, wedy ei hebrwng i gyflwr mor warthus, na waſanaetha ef i ddefnydd yn y byd, ond i'w ddamno yn vffern yn dragwyddol? O herwydd nid yn vnic y lleoedd hyn o'r Prophwyd Dafydd ſydd yn dangos y bydd ar droad wyneb Duw oddiwrth neb, y gade wir efyn hoeth o bob daioni, ac ym-mhell oddiwrth obaith ym wared.

Ond hefyd mae 'r lle o Eſai a goffaſom ni o'r blaen yn dangos yr vn peth: yr hwn a fynegodd fod Duŵ yn y diwedd yn ymwrthod âi anffrwythlon winllan, na oddef ef yn vnic iddi ddwyn chwyn, drain a dryſi, ond y coſpa ef ei hanffrwythlonder hi ymmhellach. Mae fe 'n dywedyd na yſcathra efe, ac na chloddia fe hi, ac y gorchymmyn ef i'r cymmylau na lawiont arni. Trwy 'r hyn yr arwyddocair athrawiaeth ei ſanctaidd air ef. Yr hyn mewn cyffely • fodd a ddangoſodd S. Pawl wrth enw plannu a dwfrhau, gan feddwl y tynn ef hynny oddiwrthynt, na chaent fod mwy o'i deyrnas ef, ac na thy wyſid hwy mwy byth gan Yſpryd Duw, y dodid hwy ymmaith oddiwrth ei râd ef, ac oddiwrth y doniau oedd ganthynt gynt; ac a allaſent trwy Griſt eu meddianu byth; y dynoethir hwy o'r goleuni nefol a'r by wyd oedd ganthynt ynghriſt, pan oeddynt yn aros ynddo: hwy a fyddant fal y buant vn waith, megis dynnion heb Dduw yn y byd hwn, neu etto mewn cyflwr gwaeth.

Ac ar ychydig airiau, hwy a roddir dan allu diawl, yr hwn a deyrnaſa ymhawb oll ac a defler oddiwrth Dduw: megis y gwnaeth ef i Sawl a Iudas ac yn gyffredinawl i bawb oll ac a weithiant • . Sam. 15. yn ol eu meddyliau eu hunain, plant angredadwy a gwanobaith.

Gwagelwn gan hynny, Griſtionogion daionus, rhag ini trwy daflu ymmaith ac ymwrthod â gair Duw, trwy 'r hwn yr ydym yn cael ac yn cadw gwir ffydd yn-nuw, gael ein taflu ar y diwedd ymmaith a'n gwneuthur yn blant anghredyniaeth, y rhai ydynt o ddau ryw, pell bob vn oddiwrth ei gilydd, ie haychen yn wrthwyneb i'w gilydd, ac etto mae pob vn o'r ddau ymmhell oddiwrth droi at Dduw.

Mae 'r naill ryw gan bwyſo eu bywyd pechadurus câs, ynghŷd ag iniawn farn a chyſyngder cyfiawnder Duw, cy belled oddiwrth gyngor a di-ddanwch, (fal y mae yn rhaid bod pawb yr aeth Yſpryd cyngor a diddanwch oddiwrthynt) na chymmerant hwy gan neb eu perſwadio yn eicalonnau y gall Duw eu cymmeryd, neu os gall y cymmer ef hwynt i'w ffafor a'i drugaredd ailwaith. Y rhyw arall wrth glywed caredig a halaethion addewidion Duw, ac felly heb gyrhaeddyd gwir ffydd o'r addewidion hynny, ydynt yn gwneuthur yr addewidion ymma yn halae thach nag y gwnaeth Duw hwy erioed, gan ymddired, er hyd yr arhoſont yn eu bywyd cas pechadurus, etto yn-niwedd eu hoes y dengys Duw ei drugaredd iddynt, ac y cânt hwy ymchwelyd atto ef ailwaith.

Ac mae 'r ddau ryw hyn o bobl mewn cyflwr damncdig, ac etto mae Duw (yr hwn ni ſyn farwolaeth pechadur) gwedy goſod ffordd (os hwy mewn amſer a ymwagelant) i bob vn o honynt i ddiangc.

Y cyntaf, fal y maent yn ofni iniawn farn Duw yn coſpi pechaduriaid, trwy 'r hyn y dlyent Synnu. ddiharffu, a gwanobeithio yn ſiccr oblegid vn gobaith ac a all bod ynddynt hwy eu hunain; felly pe byddyn hwy yn ddiogel ac yn ddiſigl yn credu mai trugaredd Duw yw yr vnic gynhorthwy yn erbyn gwanobaith ac anymddired, nid yn vnig iddynt hwy, ond yn gyffredinawl i bawb oll a fo drwg ganthynt ac a wir etifarant am eu holl bechodau, a chydâ hynny a lynant wrth drugaredd Duw, hwy allant fod yn ſiccr o drugaredd, ac y cânt hwy fyned i Aber. borthladd diogelwch ac ymwared; i'r hon pwy bynnac a ddelo er Drycced. cynddrwg a fu ef o'r blaen, fe fydd allan o berigl damnedigaeth tragwyddol, fal y dywaid Duw drwy enau Ezechiel, Pa bryd bynnac yr etifaro pechadur Ezech. 18. 27. o ddyfnder ei galon mi a ellyngaf dros gôf ei holl enwiredd ef. Am y rhyw arall fal y maent hwy yn barod i gredu addewidion Duw, felly y dlyent fod mor barod i gredu bygythau Duw, hwy a ddlyent gredu y gyfraith cyſtal a'r efengyl; bod vffern a thân tragwyddol yn gyſtadl a bod nef a didranc lawenydd: hwy a ddlyent gredu cyſtal fod yn bygwth damnedigaeth i'r pechadurus a'r drwgweithredwyr, ac yr ydys yn addo Iachydwriaeth i'r ffyddlon mewn gair a gweithred: hwy a ddlyent gredu fod Duw yn gywir cyſtal yn y naill ac yn y llall.

Ac fe ddlye y pechaduriaid y rhai ſydd yn parhau mewn drwg fywyd, feddwl na pherthyn addewidion trugaredd Duw a'r efengyl iddynt hwy, yr hŷd y bônt yn y cyflwr hwnnw, ond yn vnic y gyfraith a'r ſcrythyrau a gynhwyſant ynddynt lid, digofaint a bygythfae Duw: y rhai a ddlye eu ſiccrhau hwy, megis y maent hwy yn rhy Hyf. eofn yn rhyfygu ar drugaredd Duw ac yn byw yn benrhydd ac yn anllywodraethus, felly fod Duw yn tynnu fwyfwy ei drugaredd oddiwrthynt, y cyffroir ef o'r diwedd i ddigofaint a'i fod ef yn arfer weithiau o ddiniſtr yn ddiſymmwth y fath ryfygwyr.

Am y cyfryw ddynion y dywaid S. Pawl fal hynn, Pan ddywedont mae heddwch, nid oes enbeidrwydd, 1. Theſſ. 5. 3. yno yn ddiſymmwth y daw diſtryw arnynt. Gwagelwn am hynny y fath Hyfder. eofnder drwg i bechu. O herwydd er i Dduw addo ei drugaredd i'r rhai a wir etifarhant (a hynny ar y diwedd) etto nid addawodd ef na bywyd hir, na gwir etifeirwch yn y diwedd i bechaduriaid rhyfygus. Ond i'r defnydd hynny fe a wnaeth amſer angau pob dŷn yn anhyſpys, rhag i neb oſod eu gobaith ar y diwedd, a byw hyd hynny i ddigio Duw wewn annuwioldeb.

Canlynwn gan hynny gyngor y gwr call, nac oedwn droi at yr Arglwydd: na Ddyhiriwn. ohiriwn o ddydd i ddydd, o herwydd yn ddiſymmwth y daw llid yr Arglwydd ac mewn amſer llid fe a ddiniſtria y drygionus.

Trown gan hynny yn ebrwydd at yr Arglwydd, a phan drothom gweddiwn ar Dduw megis y gweddiodd Oſee gan ddywedyd, maddeu ein pechodau, Oze. 4. 2. derbyn ni yn raſol. Ac os ni a drown atto â chalon oſtyngedig etifeiriol, fe a'n derbyn ni i'w drugaredd a'i râd, er mwyn ei enw ſanctaidd, er mwyn ei addewid, er mwyn ei wirionedd, a'i drugaredd a addawodd ef i bawb ac a gredent yn ffydolon yn Ieſu Griſt ei vnic naturiol fab ef. I'r hwn vnic Iachawdwr y byd gydâ 'r tâd a'r Yſpryd glàn y bô holl anrhydedd, gogoniant a nerth yn oes oefoedd. Amen.

NId yw ryfeddod fod ar ddynnion bydol ofn marw, o herwydd mae angau yn eu difuddio hwy o bob anrhydedd, cyfoeth a meddiannau bydol, wrth feddiannu y rhai y mae 'r bydol yn ei gyfrif ei hun yn ddedwydd, yr hyd y gallo fe eu mwynhau hwy yn ol ei ewyllys, ac os efe a ddifeddiannir o hanynt heb obaith eu cael ailwaith, yno ni ddichon feddwl amgen am dano ei hun na'i fod yn annedwydd, am iddo golli ei hoffder a'i lawenydd bydol,

Och, ôch, a feddwl y gwr cnawdol ymma, a ymadawafi dros fyth â'm holl anrhydedd, a'm holl dryſor a'm gwlad a'm cenedl a'm meddiannau, a'm cyfoeth a'm holl hoff-ddigrifwch bydol, y rhai yw llawenydd a bodlonrwydd fynghalon? och ddyfod y dydd hwnnw fyth, pan orffo imi ganu yn iach i'r pethau hynn i gyd ar vnwaith, heb allel eu meddiannu mwy byth. Am hyn nid heb achos mawr y dywaid y gwr call, O angau mor chwerw ac mor ſur yw 'r côf am danati i'r hwn a fytho 'n byw yn eſmwyth yn cael ei fyd yn ol ei ewyllys heb ddim trallod, ac ſydd gwedy ei lenwi a'i fraſhau trwy hynny? Mae eraill ar y rhai nid ydyw y byd yn chwerthin mor gwbl, onid yn eu blino ac yn eu gorthrymmu hwy â thlodi â chlefyd, neu ryw wrthwyneb arall: etto maent hwy yn ofni angau, mewn rhan am fod y cnawd yn caſhau yn anianol ei driſt ymddattodiad, yr hwn y mae angau yn bygwth ei hebrwng arnynt: mewn rhan o blegid afiechyd a phoenedig glefydau, y rhai ni all na byddont loeſion toſt ac anfeidrol ing yn y cnawd, y rhai ydynt arferedig fynychaf o ddyfod cyn angau i wyr cleifion, neu ar y lleiaf, o ddyfod ynghwmpni angau, pan ddelo.

Er bod y ddau achos ymma yn edrych yn fawrion ac yn bwyſig yngolwg gwr bydol, trwy y rhai y cyffroir ef'i ofni angau, etto mae achos arall y ſydd fwy nâ'r vn o'r a choſiō a ſoniaſom ni am danynt, am yr hwn yn ſiccr y mae achos da i ofni angau: a'r achos hwnnw yw 'r ſtât a'r cyflwr i'r hwn yn y diwedd y dwg angau bawb a oſodant eu calonnau ar y byd hwn, heb etifaru na gwellau eu bywyd; yr hwn ſtat a chyflwr a elwir yr ail angau, yr hwn a ganlyn ar bawb o'r fath ddynion yn ol yr angau corphorol ymma.

Ac yn wir dymma 'r angau a ddylyid ei o fni ac echrydio ragddo yn ddirfawr, o herwydd hwn yw colled dros fyth yn ddiymwared o râd a ffafor Duw, o dragwyddol lawenydd, llwyddiant a dedwyddwch. Ac nid yw hwn yn vnic yn golled o'r holl dragwyddol hoffderau ymma, ond mae fe hefyd yn ddamnedigaeth corph ac enaid (heb le i apelio at orvwch na gobaith ymwared) i dragwyddol boenau vffern. Ac i'r ſtat hwn y danfonodd angau y gwr goludog an-nrhugarog, yr hwn y mae Luc yn ſon am dano yn ei efengyl, yr hwn gan fyw ymmhob cyfoeth a digrifwch yn y Luc. 16. 19. &c. byd hwn, a chan ymddigrifo beunydd mewn dainteiddiol fwydau a dillad gwychion, a ddibriſodd Lazarus dlawd, a orweddai yn druan wrth ei horth ef, gwedy ei blago yn flin, ac yn llawn doluriau, ac yn dyddfu o newyn.

Fe areſtiwyd y ddau hyn gan angau, yr hwn a ddanfonodd Lazarus, y gwr truan hwnnw gydag angylion yn y man i fonwes Abraham, lle o orphwyſfa, o ddedwyddwch ac o ddiddanwch. Ond fe ddiſcynnodd y goludog an-nhrugarog i vffern, a phan ydoedd mewn poenau, fe a waeddodd am ddiddanwch, gan gwyno 'n druan rhag ei boen Anrheith ei oddef. aneſcorol, yr ydoedd ef yn ei oddef yn y fflam dân honno, ond yr ydoedd yn rhy hwyr.

Felly i'r lle hwn y mae 'r angau corphorol yn danfon pawb oll a oſodant eu llawenydd, a'u dedwyddwch ar y byd hwn: a phawb oll ac ydynt yn y byd hwn anffyddlon i Dduw ac angharedig i'w cymydogion, gan feirw felly mewn anetifeirwch, ac heb obaith trugaredd Duw.

Am hyn nid yw ryfeddod fod y gwr bydol yn ofni angau, o herwydd mae iddo ef fwy o achos i wneuthur felly nag y mae fe ei hun yn ei yſtyriaid.

Fal hyn y gwelwn fod tair achos i wyr bydol i ofni angau: vn am eu bod hwy trwyddo yn colli eu holl anrhydedd bydol, eu holl gyfoeth, a'u meddiannau, a pha beth bynnag a chwennycho eu calonnau.

Yr ail, o herwydd y clefydau toſtion, a'r poenau chwerwon, y rhai fynychaf y mae gwyr yn eu goddef, naill ai cyn, ai yntau yn amſer angau.

Ond yr achos fwyaf vwchlaw pob achos arall yw, ofn y cyflwr echryſlon o drag wyddol ddamnedigaeth y corph a'r enaid, yr hwn y maent yn ofni ei gwympo arnynt yn ol iddynt ymadel â hoffderau bydol y bywyd preſennol hwn.

Am yr achoſion hyn y mae pob dyn ar a ymroes i gariad y byd hwn mewn ofn, ac yn yr ſtât hon o angau (fal y dywaid yr Apoſtol) trwy bechod, yr hyd y byddont byw yn ybyd hwn.

Ond, tragwyddol ddiolch i'r tragwyddol Dduw yn dragywydd, nid oes vn o'r achoſion ymma, na hwynt oll ynghyd, a ddichon wneuthur i vn gwir Griſtion ofni marw, yr hwn ſydd wir aelod i Griſt, teml yr Yſpryd glân, a mâb Duw, ac etifedd tragwyddol 1. Cor. 3. 16. teyrnas nefoedd. Ond yn y gwrthwyneb y mae fe 'n gweled llawer o achoſion mawrion gwedy eu gwreiddio yn ddiammau ar an-nhwyllodrus a thragwyddol wirionedd gair Duw, y rhai a'i cyffroant ef nid yn vnic i ddodi ymmaith ofn corphorol angau, onid hefyd o blegid yr aml ddoniau a'r godidawg enuill y rhai trwy angau a ddaw i bawb o'r ffyddloniaid, i chwennychu, i ddeiſyf a hiraethu am angau.

O herwydd ni bydd angau iddo ef yn angau, onid rhyddhâd oddiwrth angau, poenau, gofalon, triſtwch, trueni a blinderau y byd hwn: a mynediad i mewn i eſmwythder, dechreuad llawenydd tragwyddol, mwynhâd digrifwch nefol, y rhai ydynt cymmaint na ddichou tafod eu traethu, na llygaid eu gweled, na chluſt eu clywed, na chalon vn gwr daiarol eu deall: mor fawr odidawg yw y donniau y rhai o'i vnic drugaredd a chariad ar ei Fab Ieſu Griſt, a ddarparodd Duw ein tad nefol, ac a oſododd ef i gadw i'r rhai yn oſtyngedig a ymoſtyngant i'w ewyllys ef: ac a'i carant ef yn waſtadol, yn ddiffuant o ddyfnder eu calonnau.

Ac ni a ddlyem gredu na ddichon marwolaeth yr hon a laddwyd gan Griſt, attal neb a'r a ymddiredo yn ddiſigl ynghriſt, tan ei dragwyddol greulondeb a'i gaethiwed. Ond fe a gyfyd o farwolaeth i ogoniant ar y dydd diwethaf, a oſodwyd gan yr holl-alluog Dduw, fal y cyfododd Chriſt ein pen ailwaith y trydydd dydd, wrth ordeiniad Duw. O herwydd, medd S. Awſtin, lle 'dd aeth Chriſt y pen mae 'r aelodau yn gobeithio y cânt hwythau ganlyn a dyfod ar ol. Ac mae S. Pawl 1. Cor. 15. 12. 15. yn dywedyd, Os cyfodwyd Chriſt oddiwrth y meirw, y cyfodir ninnau hefyd.

Ac er rhagor ddiddanwch i bob Criſtion yn hyn o beth, mae 'r Scrythur lân yn galw y farwolaeth gnawdol hon yn gwſc, trwy 'r hwn y tynnir mewn cyffelybiaeth, ſynhwyrau dŷn dros amſer oddiwrtho, ac etto pan ddihuno mae fe 'n llonnach ac yn hoywach nâ phan aeth ef i'w wely. Felly er bod yn gwahanu ein eneidiau ni oddiwrth ein cyrph dros ennyd, etto ar yr ail-gyfodiad cyffredinol ni a fyddwn hoywach, harddach a pherffeiddiach nag ydym ni yn awr.

O herwydd yn awr yr ydym yn farwol, y pryd hwnnw ni a fyddwn yn anfarwol: yn awr wedi ein llygru gan lawer o wendid, yno y byddwn rhyddion oddiwrth bob gwendid marwol: yn awr yr ydym yn gaethion i bob chwantau cnawdol, yno y byddwn yn hollawl yn yſprydol, heb chwennychu dim onid gogoniant Duw a phethau tragwyddol.

Fal hyn nid yw marwolaeth gnawdol onid drws a mynediad i fywyd: ac am hynny nid ydyw mor ofnadwy (os yſtyrir hi yn iawn) ac y mae hi yn ddiddanus; nid dial ond ymwared yn erbyn pob dialedd: nid gelyn onid cyfaill; nid gorthrymmydd creulon, onid tywyſog tirion i'n harwain ni o farwolaeth i fywyd, o driſtwch a phoen i lawenydd a digrifwch, yr hwn a bery byth yn dragwyddol, os derbynnir ef yn ddiolchgar megis cennad Duw, ac os goddefwn ef yn oddefgar er cariad ar Griſt, yr hwn a oddefodd ddolurus angau er cariad arnom ni, ac er ein rhyddhau ni o dragwyddol angau.

Yn gyttun â hyn y dywaid S. Pawl, y mae ein bywyd ni yn guddiediedig gydâ Chriſt yn-nuw: onid pan ymddangoſo 'n bywyd ni yno 'r ymddangoſwn Coloſſ. 3. 4. ninnau hefyd mewn gogoniant gydag ef.

Paham gan hynny yr ofnwn farw, gan yſtyriaid aml a diddanus addewidion yr efengyl, a'r Scrythyrau ſanctaidd? Rhoddodd Duw ini fywyd tragwyddol, medd Ioan Sant, a'r bywyd hwn ſydd yn ei Fâb ef. Yr hwn y mae y Mâb gantho Ioan. 6. 40. mae bywyd gantho, a'r hwn nid oes ganddo Fâb Duw nid oes gantho fywyd. Y pethau hyn, 1. Ioan. 5. 1 • . medd S. Ioan, a ſcrifennais attoch y rhai ydych yn credu yn enw Mâb Duw: fal y gwypoch fod i chwi fywyd tragwyddol, a'ch bod yn credu yn enw Mâb Duw. Ac fe ddywaid ein Iachawdwr Chriſt, yr hwn ſydd yn credu ynofi ſydd iddo fywyd Ioan. 6. 4. tragwyddol, ac mi a'i hadgyfodaf ef y dydd diwethaf. Ac mae S. Pawl yn dywedyd ddarfod i 1. Cor. 1. 3 • . Dduw ordeinio a gwneuthur Chriſt yn ddoethineb, yn gyfiawnder, yn ſancteiddrwydd, ac yn ymwared ini, er mwyn bod i'r hwn a orfoleddo orfoleddu yn yr Arglwydd.

Ac yr oedd S. Pawl yn dibriſo, yn dirmygu, ac yn cyfrif megis tom y pethau oedd fawr gantho am danynt o'r blaen, fal y galle o'r diwedd gael bywyd tragwyddol, gwir ſancteiddrwydd, cyfiawnder, a thrugaredd ynghriſt Ieſu. Yn ddiwethaf, Coloſſ. 3. mae S. Pawl yn gwneuthur dadl oleu yn y modd ymma, Os ein Tâd nefol nid arbedodd Coloſſ. 8. 31. ei fab naturiol, onid ei roddi i farwolaeth droſom, pa fodd na rydd ef bob peth ini gydag ef?

Am hynny os yw Chriſt gennym, y mae gennym gydag ef a thrwyddo ef bob peth ac a allo ein calonau ei ddeifyf neu ei chwenychu: megis goruwchafiaeth yn erbyn angau, pechod ac vffern; mae gennym ffafor Duw, heddwch ag ef, ſancteidrwydd, doethineb, cyfiawnder, nerth, bywyd ac ymwared; mae ini trwyddo ef dragwyddol Iechyd, cyfoeth, llawenydd ac annherfynol fendith.

FE ddangoſwyd i'wch o'r blaen fod tri achos pa ham y mae dynnion yn ofni marw.

Y cyntaf yw triſt ym-adel a'u golud a'u hoffderau bydol.

Yr ail yw ofn y gloeſion a'r poenau a ddawant gydag angau.

Yr achos mwyaf a'r diwethaf yw Echrydys. erchyll ofn trneni Cas. echryſlon a thragwyddol ddamnedigaeth yn yr amſer a ddaw. Ac etto nid oes vn o'r achoſion ymma yn cyffro neb o'r gwyr daionus, am eu bod hwy yn eu cadarnhau eu hunaim trwy wir ffydd, cariad perffaith, a diogel obaith o'r llawenydd didranc a thragwyddol fendith.

Mae gan yr holl rai hyn am hynny achoſion mawrion i fod yn llawn llawenydd, am eu bod hwy gwedy eu cyſſylltu â Chriſt trwy wir ffydd, diogel obaith, a chariad perffaith, ac i fod heb ofni nac angau na thrgwyddol ddamnedigaeth. O herwydd ni ddichon angau eu gwahanu hwy oddiwrth Griſt, nac vn pechod ddamno y rhai a ddiogelwyd ynddo ef, yr hwn yw eu hunig lawenydd, eu tryſor a'u bywyd hwy.

Etifarhawn am ein pechodau, gwellhawn ein bywyd, ymddiredwn yn ei drugaredd ef a'i haeddiant, ac ni ddichon angau na'i dynnu ef oddiwrthym, na ninnau oddiwrtho yntef. O herwydd yno (medd S. Pawl) pa vn bynnac a wnelom ai byw ai marw yr ydym ni yn eiddo 'r Arglwydd. Ac fe ddywaid ailwaith, Chriſt a fu farw ac a gyfododd drachefn, fal y byddai ef Arglwydd ar y byw a'r meirw. Wrth hynny os ydym ni eiddo 'r Arglwydd, pan fythom feirw, ni ddichon na chanlyno, nid yn vnic nad ydyw y fath farwolaeth gnawdol yn abl i'n drygu, onid hefyd y bydd hi elw ac ennill i ni, ac y cydſyllta hi ni â Duw yn gyflawnach.

Ac o hyn y dichon pob Chriſtionogaidd galon fod yn ſiccr ddiogel, trwy ddidwyll wirionedd yr Scrythyr lân. Canys Duw, fal y dywaid S. Pawl, a adeiladodd ini dŷ tragwyddol yn y nefoedd, ac a roddodd ini wyſtl o'i Yſpryd. Am hynny • . Cor. 5. 1. 5. byddwn bob amſer ddiddanus, o herwydd ni a wyddom yr hyd y bythom yn y cnawd, ein bod ni oddigartref ymhell oddiwrth Dduw, ac megis mewn gwlâd ddieithr, mewn llawer o enbeidrwydd, yn rhodio heb gyflawn olwg, na gwybodaeth am yr holl-alluog Dduw, ac yn ei weled ef yn vnic trwy ffydd yr Scrythyrau ſanctaidd: ond mae 'n ewyllys ni a'n chwant ar fod gartref gydâ Duw a'n Iachawdwr Chriſt ym-mhell oddiwrth y corph, lle y gallom weled Duw yn y modd y mae ef, wyneb yn wyneb, i'n diddanwch an-nherfynol.

Dymma ſûm gairiau S. Pawl, trwy y rhai y gallwn yſtyriaid fod yn cyffelybu ac yn tebygu ein bywyd ni yn y byd hwn i bererindod mewn gwlâd ddieithr, ym-mhell oddiwrth Dduw: a bod angau yn ein gwared ni o'n cyrph ac yn ein danfon ni yn iniawn adref i'n gwlad ein hunain, ac yn gwneuthur ini aros yn breſennol gydâ Duw yn dragwyddol, mewn tragwyddol orphwyſfa a llonyddwch, megis nad ydyw marw yn golled, ond yn fudd ac yn ennill i'r holl Griſtionogion.

Pa beth a gollodd y lleidr a groſhoelwyd gydâ Chriſt trwy angau co phorol? Ie pa ennill a gafas ef oddiwrthi? oni ddywad ein Iachawdwr Chriſt wrtho, heddyw y byddi gydâ mi ym-mharadwys? Luc. 23. 43.

Ac oni leſhaodd ac oni dderchafodd angau yn rhyfedd Lazarus ofidus hefyd, yr hwn a orweddodd yn hir gan ddolur, ac yn druan gan newyn, Luc. 16. 22. wrth borth y gwr goludog pan ddygpwyd ef trwy wenidogaeth angylion i fonwes Abraham, lle o orphwyffa, o lawenydd a diddanwch nefol.

Na thybygwn am hynny, Griſtionogion da, na ddarfu i Griſt ddarparu a pharatoi yn y blaen, yr vn llawenydd a dedwyddwch i ninnau hefyd, ac a ddarparodd ef i Lazarus a'r lleidr. Glynwn gan hynny wrth ei Iechydwriaeth a'i brynedigaeth graſawl ef, credwn ei air ef, gwaſanaethwn ef â'n holl galonnau, carwn ef ac vfyddhawn iddo: a pha beth bynnac a wnaethom ni o'r blaen yn erbyn ei ſanctaidd ewyllys ef, etifarhawn yn awr mewn amſer: myfyriwn o hyn allan wellau ein bywyd, a byddwn ſiccr y bydd ef mor drugarog wrthym ni, ac a fu ef wrth Lazarus neu 'r lleidr: ſiampſau y rhai a ſcrifennwyd yn yr Scrythur ſanctaidd er diddanwch i'r holl bechaduriaid, y rhai ydynt yn gorfod arnynt dreulio eu hoes mewn triſtwch, mewn blinderau, a chyfyngderau y hyd hwn: fel na byddo iddynt wanobaithio am drugaredd Duw, ond ymddired yn waſtadol trwy ei drugaredd ef gael maddauant o'u pechodau, a thragwyddol fywyd, fal y cafodd Lazarus a'r lleidr.

Fal hyn yr ydwyf yn gobeithio fod pob Chriſtion yn deall weithion trwy ddidwyll air Duw, na ddichon corphorol angau na gwaethu na drygu y rhai a wir gredant ynghriſt Ieſu. Ond o'r gwrthwyneb y lleſhâ ac y derchafa ef yr holl eneidiau Criſtionogawl y rhai yn wir etifeiriol am eu baiau ydynt yn myned oddi ymma mewn cariad perffaith a diogel obaith y bydd Duw trugarog iddynt, y maddau fe eu pechodau hwynt er haeddiant ei vnig naturiol fab Ieſu Chriſt.

Yr ail achos pa ham y mae rhai yn ofni marwolaeth yw clefydau toſtion, a phoenau trymmion, y rhai a ddawant naill ai ym-mlaen angau, ai yntau gydag angau pan ddelo. Yr ofn hwn yw ofn cnawd gwael, a gwendid naturiol, a berthyn at annian dyn marwol. Ond mae gwir ffydd yn addewidion Duw, a dyfal feddw▪ am y poenau a'r ing a oddefodd Chriſt ar y groes droſom ni bechaduriaid truain, ynghŷd ag yſtyriaeth am y llawenydd a'r tragwyddol fywyd ſydd ar ddyfod yn y nefoedd, yn eſmwytho ac yn llonyddu y poenau, ac yn lleihau 'r ofn ymma, fal na allo ortrechu y chwant a'r llawenydd calonnog, y ſydd gan enaid Chriſtion, i gael ei wahanu oddiwrth y corph llygradwy hwn, fal y gallo ddyfod i raſol breſenolder ein Iachawdwr Ieſu Griſt.

Os ni a gredwn yn gadarn air Duw, ni a gawn weled nad yw y fath glefydon corphorol, a'r doluriau a'r poenau toſt yr ydym yn eu goddef naill ai cyn ai gydag angau, onid gwialen ein nefol a'n caredig dâd, trwy 'r hon y mae fe yn drugarog yn ein ceryddu ni, naill ai er mwyn profi a chyhoeddi ffydd ei oddefgar blant, fal y ceffer hwy yn ganmoladwy yn anrhydeddus ac yn ogoneddus yn ei olwg ef, pan ddangoſſer yn oleu fod Ieſu Griſt yn farnwr yr holl fyd: ai yntau i goſpi ac i wella yndynr bob peth ac ſydd yn anfodloni ei dadawl ddaioni ef, rhag eu colli hwy yn dragywydd. Ac mae y wialen gerydd hon yn gyffredinol i bawb ac ydynt yn wir eiddo ef.

Taflwn am hynny ymmaith faich pechod, ſydd yn gorwedd yn rhy drwm ar ein Gyddfau. gyddygau, a thrown at Dduw trwy wir etifeirwch a gwellhâd bywyd, rhedwn yn oddefgar yr yrfa a oſodwyd i ni, gan oddef er ei fwyn eſ a oddefodd er ein Iachawdwriaeth ni, bob poenau, a phob triſtwch angau, ie ac angau ei hun, yn llawen pan danfono Duw ef attom, gan fod ein llygaid gwedy Phil. 3, 8. eu goſod, a'u diogelhau ar ein pen, a thywyſog ein ffydd Ieſu Griſt, yr hwn gan yſtyriaid y llawenydd a ddawai iddo, ni phriſodd nac ar gywilydd nac ar boenau angau, ond efe a gydffurfiodd ac a Heb. 12. 2. gydweddodd ei ewyllys ei hunan ag ewyllys ei dâd ac er ei fod yn ddifai ac yn ddieniwed, etto fe a oddefodd wradwydduſaf, a phocnediccaf angau 'r groes. Yn awr am hynny mae fe gwedy ei gyfodi i'r nefoedd ac yn eiſtedd yn dragwyddol ar ddeheulaw gorſeddfaingc Duw dâd.

Cofiwn am hynny y bywyd a'r llawenydd nefol ſydd ynghadw i bawb ac a oddefant ymma yn oddefgar gydâ Chriſt, ac yſtyriwn i Griſt ddioddef y cwbl o'i ddioddeifaint gan bechaduriaid, ac er mwyn pechaduriaid, ac yno y goddefwn yn haws ac yn eſmwythach y gofidiau a'r poenau hynny pan ddelont.

Na Ddiyſtyrwn. fychanwn am hynny gerydd yr Arglwydd, ac na Ymwhithnachwn. rwgnachwn yn ei erbyn ef, ac na chw ympwn oddiwrtho, pan y'n cerydder gantho. O herwydd mae 'r Arglwydd yn ceryddu pob vn a garo, Heb. 1 • . 6, 7, 8. ac yn ffuſto pob vn ac a gymmero yn blentyn iddo. Pa fab ſydd, medd S. Pawl, nas coſpo ei dad ef? eithr os heb goſpedigaeth yr ydych, o'r hon y mae pawb o'i blant a'i garedigion ef yn gyfranogion, yno baſtardiaid ydych ac nid meibion o briod. Am hynny gan fod ein tadau daiarol cnawdol yn ein coſpi ni, a ninnau yn eu hofni ac yn derbyn eu coſp hwy yn barchus: oni ddlyem ni fod yn fwy ein goſtyngeidrwydd i Dduw Tâd yr yſprydoedd, trwy 'r hwn y mae ini fywyd tragwyddol? Ac mae 'n tadau cnawdol yn ein coſpi ni weithiau fal y byddo bodlon ganthynt heb ddim achos: ond mae 'n Tâd hwn yn ein ceryddu ni yn gyfiawn naill ai am ein pechodau, o fwriad ar ein gwellhau, neu er budd a lleſhad ini, i'n gwneuthur trwy hynny yn gyfranogion o'i ſancteiddrwydd.

Hefyd fe dybygid nad oes yn yr holl goſp y mae Duw yn ei ddanfon yn y byd preſennol hwn, na llawenydd, na diddanwch, onid poen a thriſtwch: etto mae 'n dwyn gydag ef flas o drugaredd a daioni Duw tuag at y rhai y mae fe yn eu coſpi, a ſiccr obaith o dragwyddol ddiddanwch Duw yn y nefoedd.

Am hynny onid ydyw y gofidiau a'r afiechyd a'r clefydau ymma, ie ac angau ei hun, ddim onid gwialen ein tad nefol, trwy 'r hon y mae fe yn ein nitho ac yn ein puro ni, trwy 'r hwn y rhydd ef i ni ſancteiddrwydd ac y ſiccrha ef ni ein bod yn blant iddo ef, ac yntef yn drugarog dâd i ninnau. Oni chuſanwn ninnau yn llawen ac yn ewyllyſcar â phob goſtyngeiddrwydd megis vfydd blant caredig, wialen ein Tad nefol, gan ddywedyd yn waſtad yn ein calonnau gydâ ein Iachawdwr Ieſu Griſt, y Tad oni all yr ing a'r gofid yr ydwyf yn ei oddef a'r angau yr ydwyf yn ei weled yn neſau Mat. 16. 39. attaf, fyned heibio, ond bod dy ewyllys imi eu goddef hwy, bydded dy ewyllys di.

FE ddangoſwyd yn y bregeth hon yn erbyn ofn angau ddau achos y rhai ſydd yn peri i wyr bydol ofni marw, etto nid ydyw y rhai hyn yn cyffroi dim o'r ffyddloniaid, na'r rhai ſydd yn byw yn dda, pan ddelo angau, ond maent yn rhoddi iddynt hwy achoſion i lawenhau yn fawr, gan yſtyriaid y cânt eu rhyddhau ar fyrder oddiwrth ofn a thrueni y byd hwn, a'u dwyn i fawr lawenydd a dedwyddwch y byd a ddaw.

Yn awr y trydydd achos a'r hyſpyſaf, paham y mae angau yn wir ofnadwy, yw gofidus gyflwr ac ſtât y bydol a'r annuwiol yn ôl angau.

Ond nid ydyw hyn achos yn y byd i'r duwiol a'r ffyddloniaid i ofni angau, ond o'r gwrthwyneb fe ddlyai eu hymddygiad duwiol hwy yn y byd hwn, a'u cred hwy ynghriſt, a'u gwaſtadol ymlyn wrth ei drugaredd ef, wneuthur iddynt hwy hiraethu yn fawr am y bywyd hwnnw, yr hwn yn ddiammau ſydd yn eu haros hwy yn ol yr angau corphorol hwn.

Ac o blegid yr ſtât anfarwol ymma yn ol y bywyd trāgedig hwn, lle y cawn fyw byth yngwydd Duw mewn llawenydd a llonyddwch, yn ol goruchafiaeth pob clefyd, goſid, pechod ac angau, mae llawer o leoedd goleu yn yr Scrythyr lân i gadarnhau cydwybod wan yn erbyn ofn y fath ofidiau, clefydon, pechod, a chorphorol angau: i eſmwytho y fath echryd ac annuwiol ofn, ac i'n cyſuro ni â gobaith ſtât fēdigaid yn ol y bywyd hwn.

Mae S. Pawl yn chwennych ar i Dduw Tâd y gogoniant roddi i'r Epheſiaid Yſpryd doethineb a dat guddiad i'w adnabod ef, trwy oleuo golwg eu calonnau, fal y gwypent obaith ei alwedigaeth Epheſ. 1. 17, 18. ef, a pha beth yw golud ei etifeddiaeth ef yn ei ſaint: a pha beth yw rhagorol nerth ei fawredd ef yn y rhai ydynt yn credu. Mae S. Pawl ei hun yn dangos deiſyfiad ei galon, yr hyn oedd cael ei ollwng oddiwrth y corph a bôd gydâ Chriſt, yr hyn (eb efe) ſydd orau dim i mi, er bod yn anghenrheidiol Phil. 1. 23. o'u rhan hwynt iddo aros yn y cnawd, yr hyn er eu mwyn hwy ni wrthododd ef ei wneuthur, megis y dywad ſaint Marthin, Oh Arglwydd daionus os byddaf anghenrhaid i'th bobl di i wneuthur daioni iddynt, ni wrthodaf ddim poen: os amgen, o'm rhan fy hun mi atolygaf iti gymmeryd fy enaid attat.

Am y tadau oll o'r hên gyfraith a chynifer oll o wyr ffyddlawn cyfiawn, ac a ymadawſant ymmlaen Derchafel. eſcynniad ein Iachawdwr Chriſt i'r nef, hwy aethant trwy angau a gofid i eſmwythder, o ddwylaw eu gelynnion i ddwylaw Duw, o driſtwch a chlefydon i hyfrydwch ym-monwes Abraham, lle o gyſur a diddanwch, fal y mae 'r Scrythur lân yn tyſtiolaethu yn oleu, trwy airiau eglur ddigon.

Mae llyfr y doethineb yn dywedyd fod eneidiau y rhai cyfiawn yn llaw Dduw, ac na chyfwrdd cyſtudd â Doeth. 3. 1, 2, 3. hwy, y rhai angall oeddynt yn tybied hefyd eu bod hwy yn marw, a blin hefyd y cyfrifid eu diwedd hwy, a'u mynediad oddiwrthym ni yn ddiniſtr, ond maent hwy mewn heddwch. Ac fe ddywaid lle arall, fod y cyfiawn yn byw byth a'u Doeth. 5. 16. &c. gwobr hwy gydâ 'r Arglwydd, a chan y goruchaf y mae gofal am danynt, am hynny y cânt deyrnas hardd a choron dêg. Ac mewn man arall y dywaid yr vn llyfr, Er rhagflaenu y cyfion trwy Doeth. 5. angau dyſyfyd etto fe fŷdd lle caffo gyſſur. Mae geiriau Chriſt mor eglur am Aſcre. fonwes Abraham nad rhaid i vn Chriſtion geiſio eu cadarnhau hwy yn fwy.

Yn awr gan hynny os dymma gyflwr y tadau ſanctaidd a'r gwyr cyfiawn cyn dyfodiad ein Iachawdwr, a chyn ei ogoneddu ef: mwy o lawer y dlye fod gennym ni ffydd ſafadwy a ſiccr obaith yn yr ſtât a'r cyflwr ymma yn ôl angau, gan ddarfod i'n Iachawdwr Chriſt gyflawni eiſoes gyfan waith ein prynedigaeth ni, a'i fod ef gwedy eſcyn i'r nefoedd yn ogoneddus, i baratoi trigleoedd ini gydag ef: ac iddo ddywedyd hefyd wrth ei Dâd, Y Tâd yr wyf yn ewyllyſio fod fyngwaſanaethwyr Ioan 7. 24. gydâ ini lle byddwyf finnau. Ac ni a wyddom fod y Tâd yn ewyllyſio beth bynnag a ewyllyſio y Mâb.

Am hynny yn o l ini ymadel â'r bywyd preſennol hwn, os ni a fyddwn ffyddlon weiſion iddo ef, ni ddichon na bo ein eneidiau gydag ef. Pan labyddiwyd S. Stephan i farwolaeth, ynghenol ei boen a'i gyſtudd, beth yr oedd ef yn ei feddwl fwyaf? pan ydoedd ef medd yr Scrythur lân yn llawn o'r Yſpryd glân fe a edrychodd yn ddyfal tu a'r nefoedd, Act. 7. 55. ac a welodd ogoniant Duw, a'r Ieſu yn ſefyll ar ddeheulaw Duw. Yr hwn wirionedd yn ôl iddo ei gyffeſſu yn Hyf. eofn, yngwydd gelynion Chriſt, hwy a'i bwriaſant ef allan o'r ddinas, ac a'i llabyddiaſant ef, ac ef yn galw ar Dduw gan ddywedyd, Arglwydd Ieſu derbyn fy Yſpryd.

Ac onid ydyw Chriſt yn dywedyd yn eglur yn Verſ. 59. efengyl Ioan, Yn wir, yn wir meddaf i chwi, y neb ſydd yn gwrando fy-ngair ac yn credu i'r hwn Ioan. 5. 14. a'm anfonodd i, a gaiff fywyd tragwyddol, ac ni ddaw i farn: eithr ef aeth trwyodd o farwolaeth i fywyd? Ac oni chyfrifwn ni y farwolaeth honno yn werthfawr trwy 'r hon yr ydym yn myned i fywyd? gwir gan hynny yw gairiau y Prophwyd Dafydd, fod marwolaeth y rhai duwiol yn Pſal. 116. 15. werthfawr yngolwg yr Arglwydd. Aphan ddaroedd i Simeon ſanctaidd gael cyflawni deifyfiad Luc. 2. 28, 29. ei galon, wrth weled ein Iachawdwr Chriſt, yr hyn beth a ddeiſyfai trwy ei oes, fe a'i cofleidiodd, ac a'i braicheidiodd ef yn ei freichiau, gan ddywedyd, Yr awr hon Arglwydd y gollyngi dy was mewn tangneddyf yn ol dy air, cans fy llygaid a welſant dy Iachawdwriaeth, yr hon a baratoaiſt yngwydd yr holl bobl.

Inion am hynny yr ydys yn galw angau y cyfion yn heddwch ac yn fendith yr Arglwydd, megis y dywaid yr eglwys yn enw y rhai cyfiawn a ymadawſont o'r byd hwn, fy enaid tro i'th eſmwythder, yr Arglwydd a fu dda wrthyd, ac a'th obrwyodd di.

Ac yr ydym ni yn gweled wrth yr Scrythyr lân a hên ſtoriau y merthyri, nad oedd neb o'r ſanctaidd, o'r ffyddloniaid, na'r rhai cyfiawn, er pan eſcynnodd Chriſt i'r nef, yn Dowtio. ammau nad oeddynt yn yr yſpryd yn myned at Ghriſt, yr hwn yw ein bywyd, ein iechyd, ein cyfoeth ni a'n iechydwriaeth. Fe welodd Ioan yn ei weledigaeth bedair mil a ſaith vgain o wyryfon ſanctaidd, am y rhai y dywedai, mae y rhai hyn yn dilyn yr oen Ieſu Griſt i ba le bynnag yr êl efe. Ac yn y man a'r ol Gwel. 14. 1. hynny y dywaid Ioan, Mi a glywais lais o'r nef yn dywedyd wrthyf, ſcrifenna, gwyn eu byd y meirw weithian y rhai ydynt yn meirw yn yr Arglwydd, felly y dywaid yr Yſpryd, cans maent yn gorphwys oddiwrth eu poen, ac mae eu gweithredoedd V. 13. yn eu canlyn hwy. Fal wrth hyn y cânt hwy fedi mewn cyſſur a llawenydd, yr hyn a hauaſont hwy mewn trafael ac mewn poen.

Y rhai a hauant yn yr Yſpryd a fedant yn yr Gal. 6. 8. Yſpryd fywyd tragwyddol. Na ddyffygiwn gan hynny yn gwneuthur daioni, o herwydd pan delo amſer gwobr a medi, ni a fedwn yn ddiddyffygiol dragwyddol lawenydd. Am hynny yr hŷd y caffon Verſ. 11. amſer gwnawn dda i bawb, (fal y dywaid S. Pawl.) Ac na chaſclwn ini dryſor ar y ddaear, lle mae gwyfon a rhwd yn llygru, a lladron yn torri trwyodd ac yn lledratta, eithr caſclwn ini dryſorau Math. 6. 19. yn y nef, lle nid oes na gwyfyn na rhwd yn llygru, a lle nis cloddia lladron trwyodd ac nis lledrattânt. O herwydd rhŵd tryſorau y byd hwn, fal y dywaid S. Iaco, a dyſtiolaethant yn ein herbyn ni Iac. 5. 1. i'n barn ar ddydd mawr yr Arglwydd, ac a yſant ein cnawd ni megis tân lloſcedig.

Gwagelwn am hynny (os carwn ein llwyddiant ein hunain) na byddom ni yn rhifedi y blin a'r annedwydd gybyddion hynny, y mae S. Iaco yn erchi iddynt wylo ac vdo am y trueni a ddêl arnynt, Iac. 5. 1. am eu trachwantus gaſclu ac annuwiol gadw eu golud bydol. Byddwn am hynny gall mewn pryd a dyſcwn ganlyn ſynhwyrol ſiampl yr anghyfiawn orvwchwiliwr: trefnwn yn ſynhwyrol ein golud a'n meddiannau, y rhai a fenthyccodd Duw ini ymma dros amſer, fal y gallom wir wrando ac vfyddhau gorchymmyn ein Iachawdwr Chriſt.

Yr ydwyf (medd ef) yn dywedyd wrthych gwnewch gyfeillion i chwi o'r golud twylloddrus, fal pan fo eiſiau arnoch y'ch derbyniant i'r tragwyddol bebyll neu drigfae. Luc. 16. 9.

Yr ydys yn galw cyfoeth yn dwyllodrus, am fod y byd yn eu camarfer hwy i bob twyll a drygioni, y rhai o honynt eu hunain ydynt ddaionus roddion Duw a moddion trwy y rhai y mae gweiſion Duw yn ei waſanaethu ef wrth eu harfer hwy yn weddus. Nid ydyw ef yn gorchymmyn iddynt wneuthur y cyfoethogion yn gyfeillion, a mynnu iddynt eu hunain vchelfraint a derchafiaeth bydol, rhoddi rhoddion mawrion i wyr cyfoethogion, nad oes eiſiau arnynt, ond gwneuthur cyfeillion o'r tlodion a'r anghenus, i'r rhai pa beth bynnac a roddant mae Chriſt yn ei gymmeryd megys pe rhoddid hynny iddo ef ei hun.

Ac i'r cyfeillion hyn y mae Chriſt yn yr efengyl yn rhoddi y fath anrhydedd a gorvwchafiaeth, hyd onid ydyw yn dywedyd y derbyniant hwy y rhai a wnelont ddaioni iddynt i dai tragwyddol. Nid am y bydd dynion yn obrwywyr ini am y daioni a wnelom, ond o herwydd y gobrwya Chriſt ni, ac y cymmer ef bob peth a wnelom i'r fath gyfeillion, megis pe gwnelſem hynny iddo ef ei hun.

Fal hyn wrth wneuthur y tlodion truain yn gyfeillion ini, yr ydym yn gwneuthur ein Iachawdwr Chriſt yn gyfaill, aelodau yr hwn ydynt hwy. Y rhai fal y mae fe yn cymmeryd eu gofidion yn ofid iddo ei hun, felly y mae fe yn cymmeryd eu cynnorthwyad, eu cyſurhad, a'u diddanwch hwy, yn gynorthwyad, yn gyſurhad, ac yn ddiddanwch iddo ei hunan, ac fe rydd ini gymmaint o wobr a diolch, am y daioni a ddangoſom iddynt hwy, a phe byddai fe ei hun gwedy derbyn y fath roddiō oddiar ein dwylaw, fal y tyſtiolaetha ef yn yr efengyl, gan ddywedyd, Pa beth bynnac a wnaethoch i vn o'r rhai lleiaf o'm brodyr hyn, i Math. 25. 40. myfi y gwnaethoch.

Am hynny ſynnwn yn ddiwall na ddyffygio 'n ffydd ni a'n gobaith, y rhai a oſodaſom ni ar y goruchaf Dduw a'n Iachawdwr Chriſt: ac nad oero y cariad yr ydym yn cymmeryd arnom ein bod yn ei ddwyn tuag atto. Ond myfyriwn beunydd yn ddiwall ar ddangos ein bod yn gwir anrhydeddu ac yn caru Duw, trwy gadw ei orchymynion ef, a thrwy wneuthur daioni i bawb o'n cymydogion anghenus, gan gynnorthwyo ymmhob modd ac y gallom eu tlodi hwy â'n cyfoeth ac â'n halaethrwydd, eu hanwybodaeth hwy â'n doethineb ac â'n dyſc; a chan gyſuro eu gwendid hwy â'n nerth ac â'n hawdurdod: gan alw pawb yn eu hol oddiwrth eu drygioni trwy gyngor duwiol, a ſiampl dda: gan barhau yn waſtad yn gweuthur daioni yr hyd y bythom byw.

Ac felly ni bydd rhaid ini ofni angau am vn o'r tri achos a ſoniaſom ni o'r blaen am danynt, nac etto am vn achos arall ac a ellir ei feddyliaid. Ond o'r gwrthwyneb gan yſtyriaid aml glefydon, trallod, a thriſtwch y bywyd perſennol hwn, a pheriglau yr enbaid bererindod ymma, a'r llwyr rwyſtr y mae ein hyſpryd yn ei gael trwy 'r cnawd pechadurus, a'r corph egwan yr hwn ſydd gaeth i angau: gan yſtyriaid hefyd ofidiau ac enbaid dwyll y byd hwn o bob yſtlys: aneſcorol falchedd, trachwant, a goddineb yn amſer hawddfyd: anioddefau a grwgnach y rhai bydol yn amſer adfyd, y rhai ni orphwyſant yn ein cymmell, ac yn ein tynnu ni oddiwrth Dduw, ac oddiwrth ein Iachawdwr Chriſt, oddiwrth ein bywyd, ein cyfoeth, ein tragwyddol lawenydd a'n Iachawdwriaeth: gan yſtyriaid hefyd aneirif gyrchau diafol y gelyn yſprydol, a'u holl Saethau. biccellau tanllyd, vchelfwriad, balchedd, godineb gwag-ogoniant, cenfigen, malis, gogan ac enllib gydâ thwyllau, rhwydau a maglau aneirif eraill, i ddala pawb dan ei arglwyddiaeth: ŷr hwn y ſydd bob amſer fal llew rhuadus, yn rhodio oddiamgylch gan geiſio y neb a allo ei lyngcu.

Y Chriſtion ffyddlon ſydd yn yſtyriaid yr holl 1. Pet. 5. 8. flinderau, enbeidrwydd ac afles ymma, i'r rhai y mae fe yn gaeth yr hydy bytho fyw ar y ddayar hon; ac yn yſtyrio hefyd o'r yſtlys arall fendigedig diddanus ſtât y bywyd nefol, ſydd ar ddyfod, a melus gyflwr y rhai a ymadawſant yn yr Arglwydd: pa fodd y maent gwedy eu ryddhau oddiwrth waſtadol rwyſtrau eu cyrph marwol pechadurus, oddiwrth holl falis, twyll a rhwyſtrau y byd hwn, oddiwrth holl gyrchau diafol eu gelyn yſprydol, i fyw mewn heddwch a gorphwiſfa a didrangc eſmwythder, ynghyfeillach aneirif o angylion ac ynghynlleidfa gwyr cyfiawn perffaith, Patriarchau, Prophwydi, Merthyri a Chyffeſwyr, ac yn ddiwethaf yngwydd yr holl-alluog Dduw a'n Iachawdwr Ieſu Griſt.

Yr hwn ſydd yn yſtyriaid yr holl bethau hyn, ac yn eu credu yn ddiammau (megis y dlyid eu credu hwy) o ddyfnder ei galon, gwedy ei ſiccrhau yn-Nuw yn y wir ffydd hon, a chantho gydwybod eſmwyth ynghriſt, a chadarn obaith a diogel ymddired yn-hrugaredd Duw, trwy haeddiant Ieſu Griſt, ar gael o hono lonydd wch eſmwythder a thragwyddol lawenydd: fe fydd nid yn vnic heb ofn angau corphorol pan ddelo, onid hefyd yn ddiau (megis y gwnaeth S. Pawl) felly Phil. 1. 23. yntef yn llawen (yn ol ewyllys Duw pan welo Duw yn dda ei alw ef o'r byd hwn) a chwenycha yn ei galon gael ymadel â'r holl achoſion hyn o ddrygioni, a byw yn dragywydd gydâ Chriſt Ieſu ein Iachawdur wrth fodd Duw mewn vfydddod perffaith i'w ewyllys ef. At yr hwn Ieſu Griſt, Duw o'i fawr râd a'i drugaredd a'n dycco ni, i deyrnaſu gydag ef yn y bywyd tragwyddol▪ I'r hwn gydâ 'r Tâd nefol, a'r Yſpryd glân y bytho gogoniant yn oes oeſoedd. Amen.

YN gymmaint a darfod i Dduw greu a goſod pob peth mewn trefn weddaidd, fe a ddangoſwyd yn y rhan gyntaf o'r bregeth am drefn ac vfydd-dod, y dylyem ni hefyd ym-mhob gwladwriaeth, gadw a chynnal trefn gyfaddas, a bod yn vfydd i bob galluau, a'u hordeiniaethau a'u cyfreithiau: a bod pob llywodraeth-wyr gwedy eu hordeinio gan Dduw, er mwyn cynnal trefn ddaionus yn y bŷd: a hefyd a dylyai y llywodraethwyr ddyſcu llywodraethu a rheoli yn ôl cyfreithiau Duw: a bod eu holl ddeiliaid yn rhwymedig i vfyddhau iddynt, megis gwaſanaeth-wyr Duw, Bei rhan. pe rhôn a'u bod yn ddrŵg, nid yn vnig rhag ofn; onid er mwyn cydwybod hefyd.

Ac ymma, bobl dda, yſtyriwn yn ddiwall nad cyfraithlon i iſeliaid, a deiliaid, mewn vn achos wrthwynebu a gwrthſefyll y galluau goruchaf. O herwydd eglur ydyw geiriau Paul, fod pob vn a wrthwynebo yn ennill damnedigaeth iddo ei hûn. O herwydd pwy bynnag a wrthwynebo a wrthwyneba ordinhâd Duw. Fe gafodd ein Iachawdwr Chriſt ei hûn a 'i Apoſtolion lawer o gammau oddiar ddwylaw gwŷr drŵg anffyddlon oeddynt mewn awdurdod. Etto ni ddarllenſom ni erioed iddynt hwy nac i vn o honynt wneuthur nac anghyfundeb na gwrthryfel yn erbyn y rhai oedd mewn awdurdod. Yr ydym yn darllen yn fynych iddynt oddef yn ddyoddefgar bob trallod, blinder, ſclawndyrau, ing, poenau ac angau ei hun yn vfydd heb na therfyſcu na gwrthwynebu. Hwy a roeſant y cwbl arno ef ſydd yn barnu yn gyfiawn, ac a weddiaſant yn ddwys ac yn ddifrif dros eu gelynion. Hwy a wyddent mai ordinha▪d Duw oedd awdurdod y galluoedd, ac am hynny yn eu geiriau a'u gweithredoedd hwy a ddyſcent i bawb vfyddhau iddynt, ac erioed ni ddyſcaſant y gwrthwyneb. Fe ddywedodd yr anghyfiawn farnwr Pilat wrth ein Iachawdwr Chriſt, Oni wyddoſt ti fod gallu ynofi i'th groeſhoelio di, a gallu i'th ollwng di yn rhydd: Ieſu a attebodd, Ni bydde i ti awdurdod arnafi, oni bai ei roddi i ti oddi-uchod.

Trwy 'r hyn y dangoſodd Chriſt yn oleu fod gallu ac awdurdod y rheolwyr drwg oddiwrth Dduw, ac am hynny nad yw gyfreithlon i'w deiliaid ſefyll yn eu herbyn hwynt, er eu bod hwynt yn camarfer eu gallu. Anghyfraithlonach gan hynny o lawer yw i ddeiliaid ſefyll yn erbyn eu duwiol a'u Chriſtianogol dywyſogion, y rhai ni chamarferant eu hawdurdod, ond a'i harferant i ogoniant Duw, ac er bûdd a lles i bobl Dduw.

Ac y mae 'r Apoſtol ſanctaidd Petr yn gorchymmyn i waſanaeth-ddynion fod yn oſtyngedig 1. Pet. 2. 18. & 21. i'w meiſtred, nid yn vnig i'r rhai daionus mwynion, ond i'r rhai drŵg gwrthgas hefyd: gan ddywedyd, mai galwedigaeth pobl Dduw yw bod yn oddefus, ac o'r blaid orthrymmedig. Ac yno y mae efe yn datcan ammynedd a dioddefgarwch ein Iachawdwr Chriſt, er mwyn ein hannog ni i fod yn vfydd i 'n llywodraeth-wŷr, ie er eu bod hwy yn annuwiol ac yn ddrwg-weithred-wyr.

Yn awr gwrandawn S. Petr yn ei eiriau ei hûn, o herwydd ei eiriau ef ei hûn a ſiccrhâ 'n cydwybod ni orau. Fel hyn y dywaid ef yn ei Epiſtol cyntaf, Y gweinidogion, ymoſtyngwch mewn pob ofn i'ch meiſtred, nid yn vnig os hwy fyddant dda a mwynion, ond os hwy a fyddant ddrŵg ac anghyweithas hefyd. Canys hyn ſydd raſol os dŵg neb gyſtudd o herwydd cydwybod i Dduw, gan ddioddef yn ddiachos: o herwydd pa glod ſydd er bod yn dda eich ammynedd, pan gernodier chwi am eich beiau: eithr pan wneloch dda, ac er hynny yn dda eich ammynedd yn goddef, hyn ſydd raſol ger bron Duw: canys i hyn y'ch galwyd chwi. Oblegid Chriſt hefyd a ddioddefodd troſom ni gan adel i ni ſiampl, fal y gallech chwi ganlyn ei ôl ef. Geiriau S. Petr ydyw 'r holl eiriau hyn.

Mae Dafydd hefyd yn dangos i ni wers dda yn hyn o beth, yr hwn a erlidiwyd lawer gwaith yn greulon ac yn gamweddus, ac a ddodwyd yn fynych iawn mewn enbeidrwydd a pherigl o'i fywyd gan frenhin Saul a'i bobl, etto ni wrthwynebodd ef erioed, ac nid arterodd na grym nac arfau yn erbyn brenhin Saul, ei elyn hyd angau: ond fe wnai yn waſtad i'w Arglwydd a't feiſtr brenhin Saul waſanaeth cywir, diwall, ffyddlon: yn gymmaint a phan ddaroedd i 'r Arglwydd Dduw roddi brenhin Saul yn ei ogof eihun, ynnwylaw Dafydd, ni wnai efe eniwed iddo, pan 1. Sam. 18. 19. 10, 23, 24, 26. allaſai yn hawdd heb ddim enbeidrwydd corphorol ei ladd ef: ie ni oddefai ef i vn o'i weiſion ddodi ei ddwylaw ar frenhin Saul, ond fe a weddiodd ar Dduw yn y geiriau hyn, Na atto 'r Arglwydd i mi wneuthur y peth hyn i 'm meiſtr, enneiniog yr Arglwydd, gan eſtyn fy llaw yn ei erbyn ef, oblegid enneiniog yr Arglwydd yw efe.

Ac y gallaſai Ddafydd ladd brenhin Saul ei elyn, mae yn eglur ddigon yn llyfr cyntaf Samwel, cyſtal wrth dorriad cwrr ei fantell ef, ac 1. Sam. 24. 5, 7, 19. wrth gyffes eglur Saul ei hunan. Ac mewn man arall hefyd yn yr vn llyfr, pan ydoedd yr annhrugarog a'r afrywog frenhin Saul yn erlid Dafydd ddiddrwg, fe a roddodd Duw frenhin Saul eilwaith i ddwylaw Dafydd, gan daflu brenhin Saul a'i holl lû i gŵſc marwol, fel y daeth Dafydd ac vn Abiſai gydag ef o hyd nôs i werſyllfa Saul, lle yr ydoedd Saul yn cyſcu, a'i waywffon wrth ei ben, gwedy ei gwân yn y ddayar. Yna y dywedodd Abiſai wrth Ddafydd, Duw a roddes heddyw dy elyn yn dy law di: yn awr gâd i mi ei daro ef, adolwg, â gwaywffon hyd y ddayar 1. Sam, 26. 7, 8, 9. vnwaith, ac nis ail tarawaf ef: gan feddwl y lladdai efe ef ar vn ergyd, ac na byddei raid byth ei bryder ef.

A Dafydd a ddywedodd wrth Abiſai, Na ddifa ef, canys pwy a eſtynnai ei law yn erbyn enneiniog yr Arglwydd, ac a fyddai dieniwed. Adywedodd Dafydd hefyd, fel y mae 'r Arglwydd yn fyw naill ai 'r Arglwydd a'i tery ef, neu ei ddydd ef a ddaw i farw, neu ef a ddeſcyn i 'r rhyfel, ac a ddifethir. Yr Arglwydd, a'm cadwo i rhac eſtyn fy llaw yn erbyn enneiniog yr Arglwydd. Ond cymmer yn awr attolwg y waywffon yr hon ſydd wrth ei obennydd ef, a'r phioled ddwfr, ac awn ymmaith: ac ef a wnaeth felly. Ymma y gwelir yn eglur na ddlyem ni wrthwynebu, na drygu mewn modd yn y bŷd enneiniog frenhin, yr hwn yw rhaglaw a rhaglywydd Duw, a'i ſwyddog ef yn y wlâd y mae efe yn frenhin.

Ond fe a ddywaid rhyw vn ond odid, y gallaſai Ddafydd er ei amddiffyn ei hûn, yn gyfraithlon ac â chyd wybod dda ladd brenhin Saul. Ond fe wyddai Ddafydd ſanctaidd na allai fe mewn modd yn y byd wrthwynebu, eniweidio neu lâdd ei oruchaf Arglwydd frenhin. Fe wyddai nad ydoedd ef ond deiliad i Saul, ac er ei fod yn anwyl gan Dduw, a'i elyn ef brenhin Saul allan o ffafor Duw: ac am hynny er maint a annogid arno, etto fe a wrthodai yn hollawl eniweidio enneiniog yr Arglwydd. Ni feiddiai fe rhac gwneuthur yn erbyn Duw a'i gydwybod (er cael o hono le ac achos) ddodi ei ddwylo vnwaith ar y brenhin, vchel ſwyddog Duw: yr hwn a wyddai ef ei fod yn ddŷn a gedwid ac a oedid (er mwyn ei ſwydd) i'w goſpi ac i'w farnu gan Dduw ei hun yn vnig. Am hynny y mae fe yn gweddio mor fynych ac mor ddifrif, na bai iddo ef ddodi ei ddwylaw ar enneiniog yr Arglwydd.

Trwy y ddwy ſiampl ynima, y mae Dafydd (yr hwn a elwir yn yr Scrythyr, yn ŵr wrth fodd calon Duw ei hûn) yn rhoddi rheol a gwers i ddeiliaid yr holl fyd na ſafont hwy yn erbyn eu goruchel Arglwydd frenhin: ac na chymmeront gleddyf drwy eu priodol awdurdod eu hunain yn erbyn eu brenhin enneiniog Duw, yr hwn yn vnig drwy awdurdod Duw ſydd yn dwyn y cleddyf, er maentaenio daioni, a choſpi drygioni: yr hwn yn vnig trwy gyfraith Dduw ſydd a'r cleddyf ar ei orchymmyn, ac i'r hwn hefyd y mae yn perthyn pob gallu, rheolaeth, llywodraeth, cerydd a choſp, megis goruchaf lywodraethwr ar ei holl deyrnaſoedd, gwledydd ac arglwyddiaethau, a hynny trwy awdurdod ac ordeinhâd Duw.

Mae etto athrawiaeth ac hiſtori wŷch yn ail llyfr Samwel, yr hon ſydd i'r defnydd ymma. Wedi darfod i Amaleciad wrth gytundeb a gorchymmyn 2. Sam. 1. 9. Saul ei hûn, lâdd-brenhin Saul, fe a aeth at Ddafydd, gan dybiaid y cai ddiolch mawr gan Ddafydd am ei newyddiau, am ddarfod iddo lâdd gelyn câs Dafydd: ac am hynny fe a ddaeth yn ebrwydd i ddywedyd wrth Ddafyd yr hyn a ddigwyddaſai, gan ddwyn gantho y goron oddiar ben brenhin Saul, a'r fraichled yr hon oedd ar ei fraich ef, er ſiccrhau fod y newyddiau yn wir.

Ond yr ydoedd Dafydd dduwiol mor bell oddi wrth lawenychu am y newyddiau ymma, hyd oni rwygodd ef yn y man ei ddillad, y galarodd ef ac yr wylodd, ac y dywedodd wrth y gennad, Pa fodd nad ofnaiſti eſtyn dy law ar enneiniog yr Arglwydd i'w ddifetha ef? Ac yn y man fe wnaeth Dafydd i vn o'i weiſion ladd y gennad, gan ddywedyd, Bydded dy waed di ar dy ben dy hûn, canys tyſtiolaethodd dy enau dy hûn yn dy erbyn, gan ddywedyd, myfi a leddais enneiniog yr Arglwydd.

Am hynny, gan fod y ſiamplau hyn mor oleu ac mor eglur, fe wŷl pawb nad ydyw ond dygyn anwybod, gwall-gôf ac anwiredd, i ddeiliaid rwgnach, gwrthryfelu, gwrthwynebu, gwrthſefyll, ymgyffroi neu gyfodi yn erbyn eu hanwyl a'u hofnadwy vchel Arglwydd frenhin, a oſododd ac a ordeiniodd Duw o'i fawr ddaioni, er lleſhâd a heddwch ac eſmwythder iddynt hwy. Er hynny credwn yn ddiammau (bobl Griſtionogawl ddaionus) na ddlyem ni vfyddhau brenhinoedd, llywodraeth-wŷr na neb arall, pe bai 'n tadau cnawdol, os hwy a orchymmynnant i ni wneûthur dim yn erbyn gorchymmyn Duw. Yn y fath bethau ni a ddlyem ddywedyd gydâ'r Apoſtolion, Rhaid i ni vfyddhau Duw yn fwy nâ dŷn.

Ond er hynny ar y fath achoſion ni ddylêm ni ſefyll yn erbyn, na gwrthryfelu, na chyfodi, nac ymderfyſcu, nac ymgyffroi yn erbyn ein llywodraeth-wŷr ac enneiniog yr Arglwydd, na neb o'i ſwyddogion, na thrwy rym arfau nac yn vn ffordd arall. Ond yn y fath achoſion ni a ddylêm yn eſmwyth oddef pob cam a drygfyd, gan adel i Dduw farnu 'r cwbl. Ofnwn ofnus goſp y goruchaf Dduw yn erbyn brad-wyr gwrthryfelgar, a hynny wrth ſiampl Chore, Dathan ac Abiram, y rhai a gyfodaſant ac a rwgnachaſant yn erbyn llywodraeth-wŷr a ſwyddogion Duw: ac am hynny yr agorodd y ddayar eu genau, ac a'u llyngcodd hwynt yn fyw. Fe ddifethwyd eraill yn ddiſymmwth â than a ddanfonodd Duw am eu melldigedig a'u gwrthryfelgar rwgnach. Eraill a darawyd â gwahanglwyf brwnt am eu dirras ymddygiad yn erbyn eu rheolwyr a'u llywodraeth-wyr, gweinidogion Duw. Eraill a Rwygwyd. frathwyd i angau gan ſeirph tanllyd. Eraill a blagwyd yn dôſt, megis y lladdwyd mewn vn diwrnod bedair mil ar ddeg a ſaith gant o rifedi, am wrthryfelu yn erbyn y rhai a oſodaſai Duw mewn awdurdod. Abſolon hefyd a goſpwyd am wrthryfela yn erbyn ei dâd, trwy angau dieithr rhyfeddol.

CHwi a glywſoch o 'r blaen yn y bregeth hon am drefn ac vfydddod, brofi yn amlwg wrth yr Scrythyr lân a ſiamplau, fod pob deiliaid yn rhwymedig i vfyddhau i'w llywodraeth-wŷr, ac na ddylai neb wrthwynebu, wrthryfelu, na therfyſcu yn eu herbyn hwynt, Bei rhan. pe rhon a'u bod yn wyr drwg. Ac na thybyged neb y diangc ef yn ddigoſp, ar a wnel brâd, cydfradwriaeth, traeturiaeth, a gwrthryfel yn erbyn ei oruchel Arglwydd frenhin, er dirgeled y gwnelo ef hynny, pa vn bynnag ai mewn meddwl, ai mewn gair, ai mewn gweithred, er Rhined. cyfrinacholed fytho hynny yn ei ſtafell ddirgel wrtho ei hûn, ai yn gyhoeddus wrth ymddiddan ac ymgynghori ag eraill.

O herwydd ni ellir celu traeturiaeth, na ddêl ef i oleuni yn y diwedd. Fe fyn Duw gyhoeddi a choſpi y dygyn fai câs hwnnw, am ei fod mor iniawn yn erbyn ei ordeiniaeth ef, ac yn erbyn ei oruchel arbenning farnwr ef, a'i enneiniog ar y ddayar. Fe fyn Duw gyhoeddi a choſpi yn ôl ei haeddiant, mewn rhyw ffordd neu ei gilydd, y trais a'r cam a wneler yn erbyn Duw, yn erbyn gwlad wriaeth ac yn erbyn yr holl deyrnas. Canys gwych yr ſcrifennodd y gŵr call yn yr Scrythyr lân, yn y llyfr a elwir Eccleſiaſtes, neu lyfr y Pregethwr. Na felldithia y brenhin yn dy galon, Preg. 10. 20. ac yn dy ddirgel ſtafell na ddywed ddrŵg am dano: canys ehediaid yr awyr a gyhoeddant dy lais, a'r aderyn a ddatguddia dy laferydd. Yrydys gwedi ſcrifennu y gwerſi a'r ſiamplau hyn, er dyſc i ni.

Ofnwn am hynny bawb o honom atcas a dygyn fai gwrthry felgarwch, gan wybod a chofio yn waſtadol, am yr hwn a wrthwynebo neu a ſafo yn erbyn cyffredinol awdurdod, ei fod ef yn gwrthwynebu ac yn ſefyll yn erbyn Duw ei hûn a'i ordeiniaeth: fel y gellir ei brofi wrth lawer o leoedd o'r Scrythyr lân. Ac ymma edrychwn na ddeallom ni y lleoedd hyn a lleoedd eraill o 'r Scrythyr lân (y rhai ydynt mor gaeth yn gorchymmyn vfydd-dod i 'r pennaethiaid, ac a goſpaſant mor dwys wrthryfelgarwch ac anufydddod) na ddeallom (meddaf) mo honynt am y gallu y mae Eſcob Rhufein yn ei gymmeryd arno. O herwydd yn wir nid yw Scrythyr Duw yn cynnwys y drahaus awdurdod honno, yr hon ſydd yn llawn o bob traha, camarferon a chabledd. Ond gwir yſtyr y lleoedd hynny a'r fath leoedd yw clodfori a goſod allan wir ordinhâd Duw, ac awdurdod brenhinoedd enneiniog Duw, a'u ſwyddogion a oſodwyd danynt.

Ac am y gallu y mae Eſcob Rhufein yn ei gymmeryd arno, yr hwn y mae ef yn ei ſialens yn rhy anghyfiawn, megis canlynydd Chriſt a Phetr: ni a allwn yn hawdd weled mor ffalſt, anghywir ac anwireddus yw: a hynny nid yn vnig am nad oes iddo ſail diogel yn yr Scrythur lân, ond hefyd wrth ei ffrwythau a'i athrawiaeth. O herwydd mae ein Iachawdwr Chriſt a S. Petr yn ddifri ac yn gytûn yn dyſcu vfydd-dod i frenhinoedd megis i'r adderchoccaf a'r goruchaf lywodraeth-wyr yn y byd hwn yn nefaf dan Dduw. Ond mae Eſcob Rhufain yn dyſcu fod y rhai ydynt dano efyn rhyddion oddiwrth bob baich a choſt gyffredin, ac o vfydd-dod tuag at eu tywyſogiō, yn eglur ddigon yn erbyn athrawiaeth Chriſt a S. Petr.

Gwell am hynny y gellid ei alw ef yn Anghriſt, ac yn ganlynwr i'r Scrifennyddion a'r Phariſaeaid, nag yn Vicar Chriſt, ac yn ganlynydd Petr. O herwydd nid yn vnig yn y peth hyn, ond mewn matterion trymion eraill o Griſtionogawl greddyf, megis mewn materion o ollyngdod a maddeuant pechodau ac Iechydwriaeth, mae efe yn dyſcu yn iniawn yn erbyn Petr, ac yn erbyn ein Iachawdwr Chriſt, y rhai nid yn vnig a bregethaſant ar eiriau vfydd-dod i frenhinoedd, ond a arferaſant hefyd yr vnrhyw vfydd-dod yn eu bywyd a'u hymddygiad.

O herwydd yr ydym ni yn darllen dalu o honynt hwy ill dau deyrnged i'r brenhin: ac yr ydym Math. 17. 17. yn darllein i'r ſanctaidd forwyn fair, mam ein Iachawdwr Chriſt, a Ioſeph yr hwn a dybid ei fod yn dâd iddo, ar orchymmyn yr Ymmerodr fyned ill dau i ddinas Dafydd, yr hon a elwir Bethlehem i'w trethu ym myſc eraill, ac i ddangos eu hufydd-dod i'r llywodraeth-wŷr, er mwyn ordinhâd Duw. Ac ymma nac anghofiawn vfydd-dod Luc. 2. 4, 5. y ſanctaidd forwyn fair: o herwydd er ei bod hi yn anwyl iawn gan Dduw, ac yn fam naturiol i Ghriſt Ieſu, ac yn feichiog fawr yr amſer hynny, a chyn neſſed i'w hamſer ac y cafas hi eſcor yn ei thaith: etto hi a gymmerth y pryd hynny yn llawen y daith honno (er mwyn cydwybod) a hynny yn oerfel gauaf, heb nac eſcus na grwgnach: a hi mor dlawd ac y gorweddodd hi mewn ſtabl ac yr eſcorodd hi yno ar Ghriſt.

Ac yn yr vn modd y mae S. Petr yn ſcrifennu â geiriau eglur yn ei epiſtol cyntaf, Ymddaroſtyngwch i 1. Pat. 2. 18. bob dynol ordinhâd er mwyn yr Arglwydd, ac i'r brenhin fel i'r goruchaf, ac i'r llywiawd-wyr fel i'r rhai trwyddo ef a ddanfonir, er dialedd i'r rhai drwg, ac er mawl i'r rhai da: canys felly y mae ewyllys Duw. Nid rhaid i mi agoryd yſtyr y geiriau hyn, maent hwy o honynt eu hunain mor eglur ac mor oleu. Nid ydyw S. Petr yn dywedyd, ymoſtyngwch i mi megis pen goruchaf yr Eglwys, ac nid yw efe yn dywedyd, ymoſtyngwch i'm canlynwyr i yn Rhufain, ond y mae fe yn dywedyd, ymoſtyngwch i'ch brenhin megis i'ch pennadur vchaf, ac i'r rhai y mae efe yn eu goſod mewn awdurdod dano, o herwydd ewyllys Duw yw i chwi ddangos felly eich goſtyngeiddrwydd, ewyllys Duw yw i chwi fod mewn goſtyngeiddrwydd i'ch pennadur a'ch brenhin.

Ordeinhâd Duw, a gorchymmyn Duw, a ſanctaidd ewyllys Duw yw hyn, fod holl gorph pob teyrnas, a phob dŷn ac aelod o honi, yn oſtyngedig i'w pennadur a'u brenhin, a hynny, fel y dywaid Petr, er mwyn yr Arglwydd, ac fel y dywed Pawl, nid rhac ofn yn vnig, ond er mwyn cydwybod. Rom. 13. 5.

Fel hyn y dyſcŵn gan air Duw roddi i'n brenhin y peth ſydd ddyledus i'r brenhin, hynny yw, anrhydedd, vfydd-dod, trethau, defodau, teyrnged, cymmorthau, cariad ac ofn. Fel hyn y gwyddom Math. 22. 21. mewn rhan, ein rhwymedig ddlyed i'r awdurdod cyffredinol, dyſcwn weithion gyflawni hynny: a Rom. 13. 6. gweddiwn yn ddifrif ac yn waſtadol ar Dduw vnig roddwr pob awdurdod, dros y rhai ſydd mewn awdurdod megis y mae S. Pawl yn erchi, gan ſcrifennu fal hyn at Timotheus yn ei epiſtol 1. Tim. 2. 1, 2. cyntaf, Cynghori yr ydwyf am hynny ym-mlaen pob peth fod ymbil, gweddiau, deiſyfiadau, a diolch dros bob dŷn, dros frenhinoedd, a phawb a oſodwyd mewn awdurdod, fel y gallom fyw yn llonydd ac yn hoddychol, trwy bob duwioldeb ac honeſtrwydd: canys hyn ſydd dda a chymmeradwy gar bron Duw ein Ceidwad. Fel hyn y mae S. Paul yn ddifrif ac yn hyſpyſol yn cynghori ac yn annog pawb i roddi diolch ac i weddio dros frenhinoedd a llywodraeth-wŷr, gan ddywedyd, Vwch law pob peth, megis pe dywedai, Er dim, ac yn bennafdim, gwnewch eich gweddi dros frenhinoedd.

Rhoddwn fawr ddiolch i Dduw am ei fawr a'i odidog rôdd, a 'i ragddarbodaeth ynghylch ſtât brenhinoedd, Gweddiwn droſtynt, ar fod ewyllys da Duw a'i ymddifyn tu ag attynt. Gweddiwn ar iddynt bob amſer oſod Duw ger bron eu llygaid. Gweddiwn ar fod ganthynt ddoethineb, cyfiawnder, llaryeidd-dra, a zêl tu ag at ogoniant Duw, gwirionedd Duw, eneidiau Chriſtianogion, a'u gwlâd. Gweddiwn ar iddynt hwy arfer eu cleddyf au' hawdurdod yn iniawn ac yn gymmwys er maenteinio ac ymddiffyn y ffydd Gatholig a gynhwyſir yn yr Scrythur lân, a'u deiliaid honeſt, da: ac er ofn a choſp i'r bobl ddrŵg afreolus. Gweddiwn ar iddynt yn ffyddlon ganlyn llwybrau y brenhinoedd a'r blaenoriaid y mae ſôn am danynt yn y Beibl, Dafydd, Ezechias, Ioſias a Moſes, ac eraill o'r cyffelyb. A gweddiwn droſom ein hunain ar i ni fyw yn dduwiol mewn ymddygiad Chriſtianogawl, ſanctaidd.

Felly y cawn ni Dduw ar ein hyſtlys, ac yno nid rhaid i ni ofni dim a ddichon dŷn ei wneuthur yn ein herbyn. Felly y byddwn byw mewn gwir vfydd-dod i'n trugarog frenhin nefol, ac i'n Chriſtianogawl frenhin dayarol. Felly y rhyngwn fodd Duw, y cawn ddawn odidog, heddwch cydwybod, a llonyddwch ymma yn y byd hwn, ac yn ôl y byd hwn ni a gawn fwynhau bywyd a fo gwell mewn heddwch, a llonyddwch, a thragwyddol ddedwyddwch yn y nef. Yr hyn beth a ganiattao efe i ni igŷd, yr hwn a fu vfydd hyd angau 'r groes droſom ni i gŷd, Ieſu Chriſt: i'r hwn gydâ 'r tâd a'r Yſpryd glân, y byddo holl anrhydedd a gogoniant yr awr hon ac yn dragywydd. Amen.

ER bod aml heidiau o bob drygioni a ddlyent eu ceryddu) bobl Griſtianogol ddaionus) mae gwir dduwioldeb, a rhinweddol fywyd gwedi myned mor Anim. •• . ambell, etto vwch law pob drygioni arall, mae anllywodraethus foroedd godineb neu dor-priodas, putteindra, anlladrwydd, ac afſendid, nid yn vnig gwedi torri i mewn, ond hefyd gwedy llifeirio ganmwyaf dros yr holl fyd, er mawr ddianrhydedd Duw, ac anfeidrol gabledd enw Chriſt, er cyhoeddus ddiſtryw gwir grefydd, a llwyr ddiniſtr daionus gyffredinolrwydd, a hynny mor halaeth, megis trwy fynych arfer o hono, y mae y drygioni hwn gwedy tyfu i'r fath vwchder, megis haychen ym-mhlith llawer o bobl ni chyfrifir ef yn bechod: onid yn hytrach yn ddigrifwch, yn gellwair a nwyſiant ieuengtid, yr hwn ni cheryddir, ond a ddifrawir, yr hwn ni choſpir, ond a chwerddir o'i blegid.

Am hyn anghenrhaid ydyw ar hyn o bryd draethu wrthych am bechod putteindra a godineb, a dangos i chwi faint y pechod ym-ma, ac mor gâs, mor ddigaſog, ac mor ffiaidd ydyw ac y cyfrifwyd ef bob amſer ger bron Duw a phob dŷn daionus, ac mor ddwys y coſpwyd ef gynt, trwy gyfraith Dduw a chyfraithiau llawer o dywyſogion: ac hefyd i ddangos i'wch ryw gyfarwyddyd, fel y galloch (trwy râs Duw) wachelyd erchyll bechod putteindra a goddineb, a byw mewn glendid ac honeſtrwydd. Ac er mwyn bod i chwi yſtyried fod putteindra a godineb yn bechodau ffiaidd yngolwg Duw, chwi a goſiwch orchymmyn Duw, Nawna odineb. Yr hwn air, Godineb, er bod yn ei ddeall ef yn briodol am ymgymmyſc ac anghyfraithlō gyſylltiad gŵr priodol â rhyw wraig arall heb law ei wraig ei hun: neu wraig gydâ gŵr heb law ei gŵr ei hun: etto trwy 'r gair hwn hefyd yr arwyddocceir pob arfer anghyfraithlon o'r aelodau a oſodwyd i genhedlu. Ac mae 'r vn gorchymmyn hwn, yr hwn ſydd yn gwahardd godineb, yn paentio yn gyflawn, ac yn goſod ger bron ein llygaid ni faint pechod putteindra: ac yn dangos yn oleu mor ffiaidd y dylyai fod y pechod ymma gan bob dŷn honeſt ffyddlon.

A rhac i neb o honom feddwl fod gwedy ei ddieithro ef a'i ddoſparth oddiwrth y gorchymmyn hwn: pa vn bynnag fythom ai hên ai ieuangc, ai priodol ai am-mhriodol, ai gŵr ai gwraig, gwrandawn pa beth a ddywaid Duw Dâd trwy ei odidawg brophwyd Moſes, Na fydded puttain ymmhlith merched Iſrael, na phutteinwr ymmhlith Deut. 23. 7. meibion Iſrael. Ymma y gwaherddir pob putteindra, godineb ac aflendid, bob rhyw o bobl, i bob grâdd, i bob oedran yn ddiddieithrad.

A rhac i ni frith-dybied na pherthyn yr arch neu y gorchymmyn hwn attom ni yn wir, gwrandawn beth a ddywaid Chriſt (perffaith ddyſcawdwr pob gwirionedd) yn y Teſtament newydd: Mat. 5. 57, 28. Chwi a glywſoch (medd Chriſt) ddywedyd wrth y rhai gynt, Na wna odineb: ond yr ydwyfi yn dywedyd i chwi, pwy bynnag a edrycho ar wraig gan ei chwennychu, a wnaeth odineb â hi eiſioes yn ei galon, Ymma y mae ein Iachawdwr Chriſt, nid yn vnig yn cryfhau ac yn cadarnhau ygyfraith yr hon a roddaſe Dduw dâd yn yr hên deſtament, trwy ei waſanaethwr Moſes yn erbyn godineb, ac yn ei gwneuthur hi o gyflawn rym i barhau dros fyth ym-mhlith proffeſwyr ei enw ef yn y Teſtament newydd: ond mae fe hefyd (gan ddamnio angh y faddas ddeongliadau y Phariſę aid a'r ſcrifennyddion, y rhai a ddyſcent fod y gorchymmyn hwn yn peri i ni yn vnig ymgadw rhag godineb oddi allan, ac nid rhag chwantau aflan a gwyniau ammhur) yn dyſcu i ni gyfan a chyflawn berffeithrwydd, purder a glendid buchedd, i gadw ein cyrph yn ddihalog a'n calonnau yn bur, ac yn rhydd oddiwrth bob chwantau drŵg, cnawdol ddeiſyfiadau a chyfundebau.

Pa fodd gan hynny y gallwn fod yn rhyddion oddiwrth y gorchymmyn hwn: lle mae cymmaint ſiars ŵedi ei oſod arnom? a ddichon gwâs wneuthur y peth a fynno, a'i feiſtr yn gorchymmyn y gwrthwyneb iddo? Onid Chriſt yw ein meiſtr, a ninnau iddo ef yn weiſion? Pa fodd gan hynny yr eſceuluſwn ni fodd ac ewyllys ein meiſtr, a chā lyn ein ewyllys a'n ffanfi ein hunain? Fynghyfeillon i ydych chwi, medd Chriſt, os gwnewch y pethau yr wyfi yn eu gorchymmyn i chwi. Yn Ioan. 15. 14. awr fe a orchymmynnodd ein meiſtr Chriſt i ni ymwrthod a▪ phob aflendid yngorph ac Yſpryd. Hyn, wrth hynny, ſy raid i ni ei wneuthur, os ceiſiwn fodloni Duw.

Yr ydym ni yn darllein yn Efangel S. Matthew, i'r Phariſæaid a'r Scrifennyddion ddigio Mat. 15. • . wrth Chriſt yn anial, am nad oedd ei ddiſcyblon ef yn cadw traddodiadau yr henafiaid; canys ni olchent eu dwylo cyn cyniawa neu ſwpperu. Ymmhlith pethau eraill fe a attebodd Chriſt ac a ddywedodd, Gwrandewch a deellwch, nid yr hyn ſydd yn myned i mewn i'r genau ſydd yn halogi dŷn, ond y pethau a ddauant allan o'r genau ſydd yn dyfod o 'r galon, a hwynt hwy a halogant ddŷn. Canys o 'r galon y mae meddyliau drŵg yn dyfod, llofruddiaeth, tor-priodas, godinebau, lledrad, camdyſtiolaeth, cabledd. Dymma y pethau ſy yn halogi dŷn. Ymma y gallwn weled nad llofruddiaeth, lledrad, cam-dyſtiolaeth a chabledd yn vnig ſydd yn halogi dŷn, ond hefyd meddyliau drŵg, tor-priodas, godineb a phutteindra.

Pwy ſydd yn awr mor wan ei ſynwyr ac y tybia fod putteindra a goddineb yn bethau bychain yſcafn ger bron Duw. Mae Chriſt yr hwn yw 'r Ioan. 14▪ 6. gwirionedd ac ni ddichon ddywedyd celwydd, yn dywedyd fod meddyliau drŵg, tor-priodas, putteindra a godineb yn halogi dŷn; hynny yw, yn llygru corph ac enaid dŷn, ac yn ei wneuthur ef o deml yr Yſpryd glân, yn dommen front ac yn dderbynfa holl yſprydion aflân: o dŷ Dduw yn drigle ſathan.

Trachefn yn Efangel Ioan pan ddygpwyd y Ioan. 5. 11. wraig a ddaliaſid mewn godineb, ger bron Chriſt, fe a ddywad wrthi hi dôs, ac na phecha mwyach. Onid ydyw ef ymma yn galw putteindra yn bechod? a pha beth yw gwobr pechod, ond tragwyddol angau? Os yw putteindra yn bechod, nid Rom. 6. 23. yw gyfreithlon i ni ei wneuthur, o herwydd fel y dywaid Ioan, Yr hwn a wna bechod oddiafol 1. Ioan. 3. 6. y mae. Ac fe a ddywed ein Iachawdwr fod pob Ioan. 8. 34. vn a wnel bechod yn gaethwas i bechod. Oni bai fod putteindra yn bechod, diau na buaſai Ioan fedyddiwr yn ceryddu Herod am gymmeryd gwraig ei frawd: ond fe a ddywedodd wrtho yn oleu, Nid cyfraithlon yw i ti gymmeryd gwraig Mar. 6. 18. dy frawd. Nid arbedodd ef butteindra Herod, er ei fod ef yn frenhin cadarn, ond fe a'i ceryddodd ef yn Hyf. eofn am ei fywyd melldigedig, drwg, er iddo ef golli ei ben am hynny. Ond gwell oedd gantho oddef angau nâ gweled dianrhydeddu Duw, drwy dorri ei ſanctaidd airch a'i orchymmynion ef, ie nâ goddef mewn brenhin butteindra heb geryddu.

Pe na buaſai putteindra ddim ond digrifwch a chellwair heb achos ei wneuthur cyfrif o hono (megis y tybia llawer am dano yn y dyddiau ymma) yn wir fe fuaſai Ioan yn fwy nâ dwbl allan o'i bwyll, os ai ef tan anfodd brenhin, os goddefai ei daflu i garchar, a cholli ei ben am beth gwael dibris. Ond fe a wyddai Ioan yn dda ddigon mor frwnt, mor ddrewllyd, mor ffiaid yw pechod putteindra yngolwg Duw, ac am hynny ni oddefai ef mo hono heb geryddu; na wnai, mewn brenhin.

Onid ydyw putteindra gyfreithlon mewn brenhin, nid yw gyfreithlon mewn deiliad. Onid yw putteindra gyfraithlon mewn dŷn cyhoedd, a fyddo a ſwydd gyhoedd gantho, yn wir nid yw gyfraithlon mewn vn diſwyddau. Onid yw gyfraithlon nac mewn brenhin nac mewn deiliad, nac mewn cyhoedd ſwyddog, nac mewn vn diſwyddau: yn wir nid yw gyfraithlon nac mewn gŵr nac mewn gwraig, o ba râdd neu oedran bynnac y bônt.

Hefyd yr ydym ni yn darllein yngweithredoedd yr Apoſtolion, pan gaſclodd yr Apoſtolion yr henuriaid a'r holl gynnulleidfa ynghyd, i lonyddu calonnau y ffyddloniaid y rhat oedd yn arhos yn Antiochia (y rhai a aflonyddaſid trwy gauathrawiaeth rhyw Iuddewaidd bregethwyr) hwy a ddanfnaſant air i'r brodyr, weled yn dda gan yr Yſpryd glân a hwyntau, na ddodent arnynt faich Act. 15. 28. amgenach nâ'r pethau anghenrheidiol hyn: ymmhlith pethau eraill hwy a orchymmynnaſant iddynt ymgadw rhag delw-addoliad a godineb, oddiwrth y rhai (eb y hwynt) os chwi a ymgedwch, da y gwnewch.

Edrychwch ymma fal nad ydyw y tadau ſanctaidd bendigaid ymma o Eglwys Ghriſt, yn goſod ar y gynnulleidfa ddim ond pethau anghenrheidiol. Yſtyriwch hefyd fod yn cyfrif putteindra a godineb ym-mhlith y pethau a orchymmynnir i'r brodyr o Antiochia ymgadw oddiwrthynt. Anghenrhaid am hynny yw, wrth gyfundeb a therfyniad yr Yſpryd glân a'r Apoſtolion a'r henuriaid a'r holl gynnulleidfa, fod im felly ymgadw oddiwrth odineb a phutteindra, megis oddiwrth ddelw-addoliad ac ofergoel. Mae yn anghenrhaid er Iachawdwriaeth, ymgadw rhag delw-addoliad, felly y mae ymgadw rhag putteiudra. Oes ffordd ſydd nes a dywys i ddamnedigaeth, nâ delw-addoliad? nag oes. Felly hefyd nid oes ffordd nes a dywys i ddiſtrw corph ac enaid, nâ godineb a phutteindra.

Pa le weithian y mae y bobl a wnânt mor fychan o dor-priodas, putteindra godineb ac aflendid? Mae yn anghenrhaid, medd yr Yſpryd glân, medd y bendigedig Apoſtolion, medd yr henuriaid a holl gynnulleidfa Ghriſt; mae yn anghenrhaid, meddant, er Iachawdwriaeth ymgadw oddiwrth butteindra. Os yw anghenrhaid i Iechyd wriaeth, gwae y rhai gan eſceuluſo eu hiechydwriaeth, a roddant eu meddyliau i bechod mor frwnt, ac mor ddrewllyd, i fai cynddrŵg, ac i ffieidd-dra mor erchyll.

CHwi a ddyſcaſoch yn yr ail rhan o'r bregeth am odineb, a ddarllennwyd i chwi ddiwethaf, mor ddifrif y mae 'r Scrythur lân yn ein rhybyddio ni i wachelyd pechod godineb, ac i gofleidio glendid buchedd: a'n bod ni yn cwympo trwy odineb i bob rhyw bechod, ac yn myned yn gaeth-weiſion i ddiafol: ac o 'r yſtlys arall y'n gwneir trwy lendid buchedd yn aelodau i Griſt: ac yn ddiwethaf mor bell y dŵg godineb ddŷn oddiwrth bob duwioldeb, ac y denfyn ef yngwyſc ei ben i bob beiau, drygioni ac aflwydd.

Mi a fynegaf i 'wch yn awr mewn trefn â pha goſpedigaethau trymion y plagodd Duw odineb yn yr amſeroedd gynt, a pha fodd y coſpodd llawer o dywyſogion bydol y pechod ymma, fel y galloch weled fod putteindra a godineb yn bechodau mor echryſlon yngolwg Duw a phob dŷn daionus, ac y dangoſais eiſoes.

Yn llyfr cyntaf Moſes yr ydym yn darllen, pan ddechreuodd dynion amlhau ar y ddayar, i wŷr a gwragedd oſod eu meddyliau mor gwbl ar chwantau cnawdol a choeg-ddigrifwch, hyd oni fuont fyw yn ddiofn Duw. Pan welodd Duw eu bywyd ffiaidd anifeiliaidd hwynt, a deall nad oeddynt yn gwellhâu, ond yn hytrach eu bod yn cynnyddu fwyfwy beunydd yn eu pechodau a'u harferon aflan; fe a edifarhaodd Duw iddo wneuthur dŷn: ac er dangos mor ffiaidd oedd gantho odineb, putteindra, anlladrwydd a phob aflendid, fe a wnaeth i holl ffynhonnau y dyfnderoedd dorri allan, ac a egorodd ffeneſtri 'r nefoedd, fel y glawiodd hi ar y ddayar dros ddeugain diwrnod a deugain nôs: ac felly y diſtrywiodd ef yr holl fyd a holl ddynawl ryw, oddieithr wythnŷn o bobl yn vnig: y rhai hynny oedd Noah pregethwr cyfiawnder (fel y geilw Petr ef) a'i wraig, a'i drimab a'u gwragedd.

Oh pa anial blâ a daflodd Duw ymma ar holl greaduriaid bywiol y bŷd, am bechod putteindra? Am yr hwn y dialodd Duw nid ar ddŷn yn Gen. 6. 7. vnig, onid hefyd ar yr holl anifeiliaid, ehediaid, a'r holl greaduriaid byw. Fe a laddeſid dynion ar y ddayar o 'r blaen, etto ni ddyſtrywiwyd y bŷd am hynny: ond am butteindra fe a orchguddiwyd Gen. 4. 8. yr holl fŷd â dwfr, ac a ddifethwyd oddieithr ychydig. Siampl wiw ei chofio er ein dyſcu ni i ofni Duw.

Yr ydym yn ddarllein eilwaith ddinyſtr Sodoma Gen. 19. 24. a Gomorhah a dinaſoedd eraill cyfagos iddynt, trwy dân a brwmſtan o'r nef, am frwnt bechod aflendid, fel na adawyd na gŵr na gwraig, na phlentyn nac anifail, na dim ar a dyfodd ar y ddayar heb ddiniſtr. Calon pwy nid Chryna. echrydia wrth glywed yr hiſtori ymma? Pwy ſy weddi ſoddi mor ddwfn mewn putteindra ac aflendid, na adawo weithian dros fyth heibio y fath gâs a ffiaid fywyd, gan fod Duw yn coſpi aflendid mor dôſt a glawio tân a brwmſtā o'r nef, i ddiſtrywio dinaſoedd cyfain, i ladd gwŷr a gwragedd a phlant, a'r holl greaduriaid byw oedd yn aros yno, ac i ddifa â thân bob peth a dyfai yno. Pa arwyddion a ddichon bod eglurach, o ddigofaint Duw a'i lid, yn erbyn aflendid ac am-mhurder bywyd? Yſtyriwch yr hiſtori hon (ddaionus bobl) ac ofnwch ddialedd Duw.

Onid ydych yn darllein hefyd i Dduw daro Pharao a'i holl dŷ â phlagau mawrion, am iddo yn annuwiol chwennychu Sarah gwraig Abraham? Gen. 20. 3. Felly yr ydym yn darllein am Abimelech brenhin Gerar, er na chyhyrddaſai â hi trwy gydnabyddiaeth cnawdol. Dymma 'r plagau a 'r coſpedigaethau a daflodd Duw ar ddynion bryntion aflan, cyn rhoddi y gyfraith (pan oedd cyfraith naturiaeth yn vnig yn teyrnaſu ynghalonnau dynion) er dangos faint y cariad oedd gantho ef at briodas: ac eilwaith faint y caſhae efe odineb, putteindra a phob aflendid.

Ac wedy rhoddi y gyfraith, ſydd yn gwahardd putteindra, trwy Foſes, i'r Iuddewon, oni orchymmynnodd Duw ddodi i farwolaeth y ſawl a'i torrai hi? Dymma eiriau y gyfraith, Y gŵr Le. 20. 10. yr hwn a odinebo gydâ gwraig ei gymmydog, lladder yn farw y godinebwr a'r odinebwraig, am iddo dorri priodas gydâ gwraig ei gymmydog. Fe a orchymmynnir yn y gyfraith hefyd, Os delir Num. 25. 4. llangces a gŵr ynghŷd mewn putteindra, eu llabyddio hwy ill dau hyd angau. Yr ydym ni yn darllein mewn man arall i Dduw orchymmyn i Moſes gymmeryd y pennaethiaid, y rheolwyr a thywyſogion y bobl, a'u crogi ar grogbrennau yn amlwg, am iddynt naill ai gwneuthur godineb eu hunain, ai am nas coſpaſent ef mewn eraill. Trachefn, oni ddanfonodd Duw y fâth blâ ym-mhlith y bobl am odineb ac aflendid, hyd oni laddodd o honynt mewn vn diwrnod bedair inil ar hugain.

Eiſiau amſer mi a adawaf heibio lawer o hiſtoriau eraill o 'r Beibl ſanctaidd, y rhai a ddangoſant i ni fawr ddialedd a thrwm lid Duw yn erbyn putteinwyr a godinebwyr. Siccr yw fod y greulon goſp a oſododd Duw, yn dangos yn eglur ddigon mor gâs gan Dduw butteindra. Ac nac amheuwn fod Duw yn yr amſer hwn yn caſhâu aflendid, cymmaint ac yr ydoedd ef yn yr hên gyfraith: ac nas coſpa ef y pechod ymma yn ddiammau yn y bŷd hwn, ac yn y bŷd a ddaw: o herwydd Duw yw efe na ddichon arhos drygioni.

Am hynny y dlye bawb wachelyd y drygioni Pſal 5. 4. hwn, ac ſy yn gofalu am ogoniant Duw ac Iechydwriaeth eu heneidiau eu hunain.

Mae S. Paul yn dywedyd ddarfod ſcrifennu pob peth ar a ſcrifennwyd er ſiampl i ni, i ddyſcu ini dfni Duw, ac vfyddhau i'w ſanctaidd gyfraith ef. O herwydd os Duw nid arbedodd y canghennau 1. Cor. 10. 11. naturiol, nid arbed ef nyni y rhai nid ydym ond impiau, os gwnawn y cyfryw droſeddau. Rom. 11. Os diſtrywiodd Duw lawer mil o bobl, lawer o ddinaſoedd, ie a'r holl fŷd, am butteindra, na wenhieithiwn mo honom ein hunain, ac na thybygwn y diangwn ni yn rhyddion, ac yn ddigoſp. O herwydd fe a addawodd yn ei gyfraith ſanctaidd ddanfon plau toſtion ar y troſeddwyr, neu y rhai a dorrant ei ſanctaidd orchymmynion ef.

Fel hyn y clywſoch pa fodd y mae Duw yn coſpi pechod godineb, gwrandawn weithian ryw gyfreithiau a oſododd llywodraethwyr bydol, mewn amryw wledydd er ei goſpi: fel y caffom wybod fod aflendid yn ffiaidd ym-mhob dinas a gwladwriaeth hydrefn, ac ymmhlith dynion honeſt.

Hyn oedd y gyfraith ym-mhlith y lepreaid, Hwy a rwyment yr hwn a ddelid mewn godineb, ac a'i dygent ef dros dri diwrnod trwy 'r ddinas: yn ôl hynny yr hŷd y byddai byw, fe a ddibriſid, a thrwy gywilydd a gwradwydd, a gyfrifid yn ddŷn heb ddim honeſtrwydd ynddo.

Ym-mhlith y Locriaid yr ydys yn tynnu dau lygad y godinebwr.

Y Rhufeiniaid gynt a goſpent odineb, weithiau â thân, weithiau â'r cleddyf. Os delid neb mewn godineb ym-mhlith yr Aiphtiaid, y gyfraith oedd iddo gael ei chwippio yngwydd y bobl, hyd fîl o wialennodiau: a'r wraig a ddelid mewn godineb gydag ef, a dorrid ei thrwyn, fel y gellid gwybod byth o hynny allan ei bod hi yn buttain, ac y ffieiddid hi gan bawb.

Ym-mhlith yr Arabiaid y torrid pennau y rhai a ddelid mewn godineb, oddiar eu cyrph.

Yr Atheniaid a goſpent butteindra ag angau, yn yr vn modd. Felly y gwnai y Tartariaid diddyſc, difedr.

Ac hyd heddyw ym-mhlith y Twrciaid y llabyddir i angau yn ddidrugaredd, y gwr a'r wraig a ddalier mewn godineb. Fel hyn y gwelwn pa gyfreithiau duwiol a wnaethpwyd gynt gan awdurdodau goruchel, er tynnu ymmaith butteindra, ac er maentaenio priodas ſanctaidd, a phûr ymddygiad.

Ac etto nid oedd gwneuthurwyr y cyfreithiau ymma yn Griſtianogion, onid cenheloedd; etto hwy a garent honeſtrwydd a phurdeb buchedd cymmaint, fel y gwnaent gyfreithiau daionus, duwiol, er maentaenio y pethau hynny, heb oddef o fewn eu teyrnaſoedd, odineb a phutteindra i deyrnaſu yn ddigoſp.

Fe a ddywedodd Chriſt wrth yr Iuddewon anffyddlō, y cyfode y Ninifiaid ddydd y farn yn erbyn Matth. 12. 41. y genhedlaeth honno, i'w chondemno, am iddynt hwy etifarhau ar bregethiad Ionas, ac wele (medd efe) vn mwy nâ Ionas ymma, (gan feddwl am dano ei hûn) ac etto nid edifarhaſant.

Oni chyfyd (dybygŵch chwi) yn gyffelyb y Locriaid, Arabiaid, Atheniaid ac eraill o'r fâth hynny, i'r farn yn ein herbyn ni i'n condemno; yn gymmaint ac iddynt hwy ymgadw rhag putteindra ar orchymmyn dŷn, ac mae gennym ni gyfraith ac eglur orchymmyn Duw, ac er hynny nid ydym yn ymadel â'n haflan ymddygiad. Yn wir, yn wir fe fydd eſmwythach yn-nydd y farn i'r cenhedloedd hynny nag i ni, onid edifarhawn ni a gwellhau. O herwydd, er bod angau corphorol, yn ein golwg ni, yn goſp drom, doſt, yn y bŷd hwn am butteindra: etto nid yw y goſp honno ddim wrth y blinedig boenau a orfydd ar odinebwyr, putteinwyr a dynion aflan, eu goddef yn ôl y bywyd hwn.

O herwydd fe a geuir yr holl rai hynny o deyrnas nefoedd, fel y dyweid S. Paul; Na thwyller 1. Cor. 6. 9. Gal. 5. 21. Epheſ. 5. 5. chwi, ni chaiff na godinebwyr, nac addolwyr delwau, na thorwyr priodas, na drythyllwyr, na'r rhai Sodomiaidd, na chybyddion, na meddwon, na difenwyr, na chribddeilwyr etifeddu teyrnas Dduw. Ac y mae Ioan yn dywedyd yn ei weledigaeth, y caiff y putteinwyr eu rhân gyd â lladdwyr, Gwel. 21. 8. cyfareddwyr, a'r delw-addolwyr, a'r rhai celwyddog, yn y pwll ſydd yn lloſci â thân a brwmſtan, yr hwn yw'r ail angau.

Er bod coſp y corph yn angau, etto mae iddo ddiwedd, ond mae coſp yr enaid, yr hwn y mae Ioan yn ſôn am dano, yn dragywydd. Yno y bydd tân a brwmſtan, yno y bydd wylofain ac ſcyrnygu dannedd, Luc. 3. 9. Matth. 13. 30. yno y prŷf a gno gydwybod y rhai a ddamnier, ni bydd marw byth. Oh, calon pwy ni ddifera ddafnau gwaed wrth wrando ac yſtyried y pethau hyn.

Os yſcrydiwn ac os Echrydiwn. crynwn wrth glywed enwi y pethau hyn, pa beth a wnawn wrth eu clywed hwy au goddef, ie a'u goddef byth ac yn dragywydd. Duw a drugarhao wrthym.

Pwy ſydd bellach wedi Suddo. *foddi mewn pechod cyn ddyfned, a chwedy ymadel â phôb duwioldeb cyn llwyred; ac y gwnel yn fwy o'i hoffder a'i ddigrifwch drewllyd brwnt (yr hwn a aiff yn ebrwdd heibio) nag o golli gogoniant tragwyddol? Pwy ailwaith a'i rhydd ei hunan i chwantau cnawdol cyn belled, ac nad ofno ef Rhag▪ poenau. *am boenau tân vffernol? Ond gwrandawn bellach pa fodd y gwachelwn butteindra a godineb, fel y rhodiom mewn ofn Duw, ac y byddom ryddion oddiwrth yr holl artaithiau a'r poenau aneſcorol trymmiō y rhai ſydd ar fedr pob dŷn aflan.

Er gwachelyd godineb, putteindra, a phob aflendid, cadwn ein calonnau yn bur ac yn lân oddiwrth bob meddwl drwg a chwantau cnawdol: o herwydd os y galon a lygrir ni a gwympwn lwyr ein pennau i bob rhyw annuwioldeb. Hyn a wnawn ni yn eſmwyth, os ni pan glywon ein hên elyn Sathan yn ein temptio, ni chytunwn mewn ffordd yn y byd â'i dwyllodrus ddichellion ef, gan ei wrthwynebu ef yn ddewrion, trwy ffydd gadarn yngair Duw, a chan oſod yn ei erbyn ef yn waſtadol yn ein calonnau, y gorchymmyn hwn, a roddodd Duw i ni, Na wna odineb, ſcrifennedig yw, Na wnâ butteindra.

Da fydd i ni hefyd fyw yn waſtadol mewn ofn Duw, a goſod gar bron ein llygaid dôſt fygythiau Duw, yn erbyn annuwiol bechaduriaid: ac yſtyried yn ein calonnau mor frwnt, mor anifeiliaidd ac mor fyrr yw 'r digrifwch a'r hoffder, i'r hwn y mae Sathan yn ein hûdo ac yn ein llithio ni yn waſtad: ac eilwaith fod y goſp a oſodwyd am y pechod hwnnw yn aneſcorol ac yn dragwyddol.

Hefyd arferwn ſobredd, a chymmedrolder a thymmer dda wrth fwytta ac yfed, a gwachelwn bob chwedleu aflan, ac ymgadwn oddiwrth bob cwmpniaeth drŵg, Gwachelwn ſeguryd, ymhoffwn o ddarllen yr Scrythur la▪u; gwiliwn mewn gweddiau duwiol, a myfyriadau rhinweddol; a phob amſer ymarferwn o ryw boen a thrafel duwiol; a'r pethau hyn a'n cynnorthwyant ni yn fawr i ymgadw rhag putteindra.

Ac ymma y rhybyddir pob grâdd o ddynion, priodol ac am-mhriodol, i garu purdeb a glendid buchedd. O herwydd mae 'r priodol yn rhwym wrth gyfraith Dduw, i garu ei gilydd yn bur ac yn glau, heb i vn o honynt geiſio cariad dieithr.

Mae yn rhaid i'r gŵr lynu wrth ei wraig yn vnig, ag ir wraig lynu wrth ei gŵr yn vnig. Mae yn rhaid iddynt ill dau ymhoffi ynghymdeithas ei gilydd: na chwennycho yr vn o honynt neb arall. Ac fel y maent hwy yn rhwymedig i fyw inghŷd mewn duwioldeb a phob honeſtrwydd, felly eu ſwydd hwy hefyd a'u dlêd yw dwyn eu plant i fynu yn rhinweddol, a darbod na bo iddynt gwympo i Faglau. lindagau Sathan, nac i vn aflendid, ond bod o honynt yn bur ac yn honeſt mewn priodas ſanctaidd, pan ddelo'r amſer.

Felly hefyd y dylyai feiſtred a rheolwyr ddarbod nad arferer na phutteindra nac aflendid ymmhlith eu gwaſanaeth ddynion.

A thrachefn os y rhai ſydd heb priodi a ymglywant ynddynt eu hunain, na allant fyw heb gwmpeini gwraig, priodāt, a byddāt fyw ynghŷd yn dduwiol, o herwydd gwell yw priodi nâ lloſci. I ochel godineb (medd yr Apoſtol) cymered pob 1. Cor. 7. 2. gŵr ei wraig ei hûn, a phob gwraig ei gŵr ei hun.

Yn ddiwethaf, y rhai ſydd yn clywed ynddynt eu hunain, y gallant (trwy weithrediad Yſpryd Duw) fyw yn vnig, ac yn Ddiweir. ymattalus, clodforant Dduw am eu rhoddiad, a cheiſiant bob ffordd ac a allont i gadw ac i gynnal y cyfryw roddiad: megis trwy ddarllein yr Scrythur lân, trwy fyfyriadau duwiol, a gweddiau dyfal, a'r fâth rinweddol arferon eraill.

Os ceiſiwn oll yn y modd ymma ymgadw rhag godineb, putteindra a phob aflendid, a dwyn ein bywyd mewn duwioldeb ac honeſtrwydd, gan waſanaethu Duw â chalonnau glân pûr, a'i ogoneddu ef yn ein cyrph, drwy ddwyn ein bywyd yn ddiddrwg ac yn ddieniŵed, ſiccr y gallwn fod o rifedi y rhai y mae ein Iachawdwr Chriſt yn yr Efengyl yn dywedyd fel hyn am danynt, Gwyn Merth. 5. 8. eu bŷd y rhai glân o galon, canys hwy a welant Dduw: I'r hwn yn vnig y bô pob gogoniant anrhydedd, rheolaeth a gallu yn oes oeſoedd. Amen.

HEddyw y cyhoeddir i 'wch (bobl ddaionus Griſtianogawl) afles a chywilyddus anhoneſtrwydd ymryſon, cynhennau, ac anghyfundebau, er mwyn gwedi i chwi weled megis wedi ei baentio ym-mlaen eich llygaid, anharddwch ac anweddeidd-dra y bai atcas ymma, y troer eich calonnau i gyfodi yn ei erbyn, ac i gaſhau, ac i ffiaiddio y pechod hwnnw, yr hwn ſydd mor gâs, ac mor ofidus, ac mor ddrygionus gan bawb.

Ond ym-mhlith pob ymryſon, nid oes vn mor ddrygionus ac yw ymryſon mewn Chriſtianogawl greddyf. Gâd heibio (medd S. Paul) chwedlau 1. Tim. 1. 4. ac achau anorphen, y rhai a barant gweſtionau, yn fwy nag adailadaeth dduwiol. Niddaw ar waſanaethwr Duw ymladd ac ymryſon, ond bod yn dirion tuag at bob dŷn.

Y cynhennau a'r ymryſonau ymma oedd yn amſer S. Paul ym-mhlith y Corinthiaid, ac y ſydd yr amſer ymma yn ein plith ninnau y Brutaniaid: o herwydd gormodd ſydd o ddynion, y rhai ar eu meingciau cwrw, a'r fath leoedd eraill, a ewyllyſiant ymbyngcio, ac ymgweſtiwnu, nid er adailadaeth, ond er gwag-ogoniant, ac er ymffroſtio o'u cyfarwyddyd; a hynny gan ymreſymmu a chan ymddadleu mor anſyber; fel pan nad ymroddo y naill i'r llall, y maent hwy yn tyfu weithiau o eiriau twymon i chwaneg o anweddeidd-dra.

Ni allai Paul ym-mhlith y Corinthiaid oddef gwarando y geiriau hyn o anghyfundeb ac ymryſon, Eiddo Paul wyfi, Eiddo Apollos wyfi, minnau 1. Cor. 3. 4. eiddo Cephas. Pa beth a ddywede ef, wrth hynny, pe cly wai y geiriau hyn o ymryſon, y rhai ſydd ganmwyaf yngenau pob vn o honom, Phariſai yw hwn accw, Efangylwr yw hwn; mae hwn o'r ffordd newydd, hwn o'r hên ffordd: hwn accw yn frawd newydd, hwn yn dâd Catholic da: hwn yn Bapiſt, hwn yn heretic?

Oh, pa fodd y rhannwyd yr Eglwys? oh pa fodd y torrir ac y rhwygir, y carpiwyd ac y drylliwyd ein dinaſoedd! oh pa fodd y Dattodwyd. myſcwyd ac y chwalwyd pais Chriſt, oedd ryw amſer yn ddi-wniad? oh ddirgeledig corph ein Iachawdwr Chriſt? pa le y mae 'r vndeb llwyddiannus ſanctaidd, allan o'r hwn pwy bynnag y ſydd, nid oes mo hono ynghriſt? Os tynnir vn aelod oddiwrth y llall, pa le y bydd y corph? Os tynnir y corph oddiwrth y pen, pa le y bydd bywyd y corph? Ni ellir ein cyſſylltu ni â Chriſt ein penn oddieithr ein gludio ni ynghŷd â chyfundeb a charedigrwydd bob vn tu ag at ei gilydd. O herwydd y neb nid yw o'r vndeb ymma nid yw o Eglwys Ghriſt, yr hon yw cynnulleidfa a chŷd-vndeb, ac nid doſparthiad ac anghyttundeb.

Mae S. Paul yn dywedyd yr hŷd y byddo i'n plith ni genfigen, ymryſon, a chynhennau, ein bod 1. Cor. 3. 4. ni yn gnawdol, ac yn rhodio yn ddynol. Ac mae S. Iaco yn dywedyd os bydd gennym ni genfigen Iac. 3. 4. chwerw, ac ymryſon yn ein calonnau, nad ymlawenhaom ynddo. O herwydd lle mae ymryſon mae anwadalwch a phob gorchwylion drŵg.

A pha ham na wrandawn ar S. Paul, yr hwn ſydd yn deiſyf arnom lle gallai orchymmyn i ni, gan ddywedyd, Yr ydwyf yn deiſyf arnoch yn enw 'r Arglwydd Ieſu Ghriſt, ddywedyd o bawb o honoch yr 1. Cor. 1. 10. vn peth, ac na byddo anghy fundeb yn eich plith, ond bod o honoch yn vn farn. Os ydyw ei ddeiſyfiad ef yn rheſymmol ac yn honeſt, pa ham nad ydym yn ei ganniatau? Os ydyw ei ddamuniad ef i'n budd ni, pa ham yr ydym yn ei wrthod? Oni chwennychwn wrando ei arch a'i ddeiſyfiad ef, gwrandawn er hynny ei annogaeth ef, lle y mae fe yn dywedyd, Yr ydwyf yn attolwg arnoch rodio o honoch yn deilwng o'r galwedigaeth y'ch Ephe. 4. galwyd iddi, ym-mhob lledneiſrwydd ac addfwyndra, ynghŷd ag ymaros gan oddef ei gilydd mewn cariad, gan ymroi i gadw vndeb yr Yſpryd ynghwlwm tangnheddyf: o herwydd vn corph ſydd ac vn yſpryd, vn ffydd, vn bedydd.

Nid oes (medd ef) ond vn corph, o'r hwn ni ddichon ef fod yn aelod byw, yr hwn ſydd mewn anghyttun deb â'r aelodau eraill. Nid oes ond vn yſpryd, yr hwn ſydd yn cyſſylltu ac yn clymmu y cwbl yn vn. A pha fodd y teyrnaſa yr vn yſpryd hwn ynom, pan fythom gwedi ymrannu yn ein plith ein hunain? Nid oes ond vn ffŷdd. Pa fodd y gallwn ninnau ddywedyd, Mae fe o'r hên ffŷdd, ac yntef o'r newydd? Nid oes ond vn bedydd, ac oni fyddant hwy oll a fedyddiwyd, yn vn?

Mae anghyttundeb yn gwneuthur doſparth, am hynny ni ddyle hi fod ym-mhlith Chriſtianogion, y rhai y mae vn ffydd ac vn bedydd yn eu cyſſylltu ynghŷd mewn vndeb. Ond os diyſtyrwn ddamuniad ac annogaeth S. Paul, etto ar y lleiaf meddyliwn am ei ymbil taer ef, yn yr hwn y mae fe yn gorchymmyn i ni yn ddifrif iawn, ac (fel y gallwn ddywedyd) yn ein tynghedu ni yn y dull a'r Phil. 2. 1. modd ymma, Os oes gan hynny ddim diddanwch yn Ghriſt, os oes cyſſur cariad, os oes dim cymdeithas a'r Yſpryd, os oes dim toſturi a thrugaredd, cyflawnwch fy llawenydd ar i chwi fod yn vn fryd, a chennych yr vn rhyw galon, ac yn meddwl yr vn peth, fel na wneler dim trwy gynnen neu wâg-ogoniant.

Pwy ſydd ac yntho ddim ymyſcaroedd toſturi, na chyffroir â 'r geiriau hyn (y rhai ydynt lymmach nag vn cleddyf dau-finiog) i beidio ag ymryſon ac ymgynhennu?

Am hynny ymegnîwn i gyflawni llawenydd S. Paul yn y man ymma, yr hwn yn y diwedd a fydd llawenydd mawr i ninnau mewn man arall. Darllenwn felly 'r Scrythur, fel y 'n gwneler yn well ein bywyd, ac nid yn ddadleuwyr ymryſongar.

Os bydd anghenrhaid mewn dim ddyſcu, neu ymreſymmu neu ymddadleu, gwawn hynny yn fwyn, yn dirion ac yn llednais. Os digwydd i neb ddywedyd dim yn anweddaidd, cyd-ddyged y naill â gwendid y llall. Yr hwn a fyddo ar y bai, gwellha▪ed, ac nac ymddiffynned yr hyn a ddywedodd dros y ffordd: rhag iddo wrth ymddadleu gwympo o Amryfyſedd. gamſynnaid lledffrom i wrthgas hereſi gyndyn: canys gwell yw ymroi yn lledneis, nâ gorchfygu trwy dorri cariad perffaith, yr hyn a ddigwydd yn fynych, pan fô pob vn yn wrthnyſig yn ymddiffyn ei opinion ei hûn.

Os ydym ni Griſtianogion, pa ham na chanlynwn ni Griſt, yr hwn a ddywaid, Dyſcwch gennifi, Matt. 11. 29. am fy môd yn llaryaidd ac yn oſtyngedig o galon. Rhaid i'r diſcybl ddyſcu ei wers gan ei athro, ac i'r gwâs vfyddhau gorchymmyn ei feiſtr.

Yr hwn (medd S. Iaco) ſy ddoeth a dyſcedig, Iac. 3. 13. dangoſed ei ddoethineb wrth ymddygiad da ei weithredoedd mewn mwyneidd-dra. O herwydd lle bytho cenfigen ac ymryſon, nid yw y doethineb hynny yn dyfod oddiwrth Dduw, eithr dayarol, anifeiliaidd a chythreulig yw hi: o herwydd mae 'r doethineb ſydd yn dyfod oddiuchod, yn bûr, yn heddychol, yn foneddigaidd, yn hawdd ei thrin, heb chwennych ymryſon, yn vfydd yn dyſcu, yn ddirwgnach, yn rhoi lle i'r rhai a ddyſcont yn well er eu huniawni hwy. O herwydd byth ni bydd diben ar ymryſon, os ymryſſonwn ni pwy wrth ymryſon a gaiff y llaw uchaf: os pentyrrwn amryfysedd ar amryfyſedd, ac amddiffyn yn wrthnyſſig yr hyn a ddywedaſom yn anſynhwyrol.

O herwydd gwir yw, fod gwrthnyſigrwydd i faentaenio rhyw opinion yn ennynnu cynnen, ymryſon ac ymdaeru, yr hwn yw 'r bai echry ••• af a llygrediccaf ac a ddichon bod yn erbyn cyffredinol heddwch a llonyddwch.

Ac fel y mae yn ſefyll rhwng dwy blaid (oblegid odid yw cael neb a ymdaeru ag ef • i • un felly y mae fe yn amgyffred dau fai gwrthwynebus: vn yw cwerylu mewn geiriau tanbaid ymryſongar, y llall a ſaif mewn attebion gwrthgas, ac amlhâd geiriau drŵg.

Y naill ſy mor ffiaidd, megis y dywed Paul, Os bydd neb ac a elwir yn frawd yn ddelw-addolwr, 1. Cor. 5. yn ymdaerwr, neu gablwr, neu gridddeilwr, neu yn lleidr, gyd â'r cyfryw vn ni ddylaech fwytta.

Ymma yſtyriwch fod S. Paul yn cyfrif ymdaerwr ac ymſennwr a chwerylwr ym-mhlith lladron a delw-addolwyr: ac fe ddaw yn fynych lai o ddrŵg oddiwrth leidr nag oddiwrth dafod drŵg. O her wydd mae'r naill yn dwyn enw da dŷn, ac nid yw 'r llall yn dwyn ond ei olud ef, yr hwn nid ydyw mor werthfawr ac yw cymmeriad, ac enw da. Nid yw y lleidr yn drygu ond yr hwn y mae efe yn dwyn oddiarno; ond mae 'r hwn ſydd a thafod drŵg gantho yn blino 'r holl dref, ac weithiau 'r hol wlâd.

Ac y mae tafod drŵg yn blâ mor llygredig, fel y mae S. Paul yn gorchymmyn gwachelyd cwmpeini y fath ddynion, ac na wneler na bwytta nac yfed gyd â hwy. Ac er ei fod ef yn erchi i wraig Griſtianogaidd nad ymadawo â'i gŵr, er ei fod ef yn anghredadwy, ac i was Chriſtianogaidd nad ymadawo â'i feiſtr, er ei fod yn anghredadwy ac yn genedl-ddyn: ac er ei fod ef felly yn goddef i Griſtiō gadw cymdeithas ag anghredadwy, etto mae efe yn gwahardd cadw cwmpeini gydâ 'r ymdaerwr a'r cwerylwr, ac na wneid na bwytta nac yfed gydag ef. Ac yn y chweched bennod o'r gyntaf at y Corinthiaid y mae efe yn dywedyd fel hyn, Na thwyller chwi, ni chaiff na godinebwyr, na delwaddolwyr, 1. Cor. 6. na lladron, na chablwyr neu ddifenwyr feddiannu teyrnas Dduw. Mae 'n rhaid bod y bai yn fawr, a baro i'r tâd ddietifeddu ei fâb naturiol. A pha fodd nad yw difenwi a chablu yn ddamnediccaf pechod, ac yntef yn peri i Dduw ein trugaroccaf a'n carediccaf dâd ein difuddio ni o fendigedig deyrnas nef.

Yn erbyn y pechod arall, yr hwn yw talu ſenn dros ſenn, y mae Chriſt ei hûn yn dywedyd, Yr ydwyf yn dywedyd wrthych, na wrthwynebwch Matt. 5. 39 44. ddrŵg, ond cerwch eich gelynion, bendithiwch y rhai a'ch melldithiant, gwnewch dda i'r rhai a'ch caſânt, a gweddiwch dros y rhai a wnel niwed i chwi ac a'ch erlidiant; fel y byddoch blant i'ch tâd yr hwn ſydd yn y nefoedd, canys mae ef yn goddef i'w haul godi ar y drŵg a'r da, ac yn glawio ar y cyfiawn a'r anghyfiawn. A 'r athrawiaeth ymma a ddyſcodd Chriſt y cyttuna dyſceidiaeth S. Paul, etholedig leſtr Duw, yr hwn ni orphwys yn ein hannog, ac yn ein galw, gan ddywedyd, Bendithiwch y rhai fy yn eich ymlid, bendithiwch, meddaf, ac na felldithiwch, na thelwch i neb ddrŵg am ddrŵg: os bydd poſſibl (hyd y mae ynochwi) byddwch Rom. 12. 14. 17. heddychlon â phob dŷn.

CHwi a glywſoch yn y rhan ddiwethaf o'r bregeth yn erbyn cynnen ac ac ymryſon, pa fodd y gallwn atteb i'r rhai ſy yn ymddiffyn eu geiriau afrywiog mewn ymryſon, ac a ddialant â geiriau y drŵg a wnelo eraill iddynt: ac yn ddiwethaf, pa fodd y mae i ni yn ôl ewyllys Duw ein trefnu ein hunain a pha beth ſy raid i ni ei yſtyried tuag attynt hwythau, pan y'n cyffroer â geiriau tanbaid i gynnen ac ymryſon.

Yn awr, i fyned ym-mlaen yn yr vn peth, chwi a gewch wybod y ffordd i orfod ac i orchfygu eich gwrthwynebwr a'ch gelyn. Dymma'r ffordd orau i ddŷn i orfod ei wrthwynebwr, byw felly, fel y tyſtiolaetho pawb ac ſydd yn adnabod ei honeſtrwydd ef, fod yn ei Sclawndyre. enllibio ef yn ddiachos. Os bydd y bai a haerir arno, o'r fath ac y bô rhaid iddo atteb, er mwyn ymddiffyn ei honeſtrwydd, attebed yn eſmwyth ac yn Araf. arafaidd, yn y modd ymma, fod yn haeru y beiau hynny arno ef yn gamweddus.

O herwydd gwir yw yr hyn a ddywaid y gwr doeth, Atteb araf a ddettrŷ lid, ond gair garw a Dihar. 15. 1. gyffry ddigofaint. Atteb afrywiog Nabal a gyffrôdd 1. Sam. 25. 13. Ddafydd i ddial creulon, ond geiriau tyner Abigail a ddiffoddodd y tân eilwaith, oedd o'r blaen yn fflammychu yn anial.

Ac nid oes Rhwymedi. cyferbyn well yn erbyn tafodau drŵg, na 'n harfogi ein hunain a goddefgarwch, llaryaidd-dra a diſtawrwydd, rhag wrth amlhau geiriau a'n gelyn, ein gwneuthur ni mor ddrŵg ac yntef.

Ond fe alle y goſode y rhai ni allant oddef vn gair drŵg, yn lle eſcus droſtynt eu hunain, yr hyn ſydd ſcrifennedig, Yr hwn a eſceuluſo ei enw Diarh. 26. 5. da ſydd greulon. Ac eilwaith, Atteb yr ynfyd fel yr haeddo ei ynfydrwydd. Ac er i'n Iachawdwr Chriſt am ryw bethau a ddywedid am dano, dewi a ſôn: etto fe a attebodd rai yn ddifrif. Fe a glywodd rai yn ei alw yn Samaritan, yn fab y ſaer, yn gyfeddachwr gwin, ac nid attebodd ddim: ond pan glywodd ef bwynt yn dywedyd, mae cythraul gennitti, fe a attebodd yn ddifrif. Ioan. 7. 20.

Gwir yw fod amfer i atteb yr ynfyd yn ôl ei ynfydrwydd, rhag iddo fod yn ddoeth yn ei olwg ei hun: ac weithiau nid yw iawn atteb yr ynfyd yn ôl ei ynfydrwydd, rhac myned o'r doeth yn gyffelyb i'r ynfyd.

Pan fo'r cywilydd a'r ſyrhâd a wnaer â ni yn gyſſylltedig â pherigl i lawer o ddynion, yna anghenrhaid yw bod yn ebrwydd ac yn barod i atteb. O herwydd yr ydym yn darllen i lawer o wŷr duwiol mewn zêl dda, wrtheb ac atteb tyranniaid creulō a gwyr drw▪g, yn danbaid ac yn chwerw. Etto nid oedd y geiriau llymion hyn yn dyfod o ddigofaint, llid, cenſigen a chwant ymddial, ond o wir chwant i'w dwyn hwy i adnabod gwirionedd Duw, ac i'w tynnu oddiwrth eu hannuwiol fywyd, trwy geryddfa ac argyoeddfa ddifri lemdoſt.

Yn y zêl hon y galwodd Ioan fedyddiwr y Phariſaeaid Matt. 3. 7. yn genhedlaeth gwiberod, ac y galwodd S. Pauly Galathiaid yn angall, a'r Cretiaid yn Gal. 3. 1. gelwyddog, drwg fwyſtfilod, boliau gorddiog: ac y galwodd ef y gau-apoſtolion yn gŵn, ac yn Tit. 1. 12. ddrwgweithredwyr. Phil. 3. 2.

Ac y mae ei zêl ef yn dduwiol, yn ddiargyoedd, ac wedi ei phrofi yn eglur wrth ſiampl Chriſt, yr hwn er ei fod ef yn ffrŵd ac yn ffynnon pob llaryeidd-dra, tynerwch ac arafwch, etto fe a alwodd y Phariſaeaid a'r Scrifennyddion gwrthnyſſig yn Matt. 23. 11. V. 24. v. 27. dywyſogion deillion, yn feddau gwedy eu gwyngalchu, yn hypocritiaid, yn ſeirph, yn hiliogaeth gwiberod, yn genhedlaeth felldigedig ddrŵg. Hefyd fe a geryddodd Petr yn doſt, gan ddywedyd, Matt. 16. 23. Dôs yn fy ôl Sathan.

Y mae S. Paul hefyd yn ceryddu Elymas y ſwynwr, gan ddywedyd, Oh vn llawn o bob dichell, Act. 13. 10. a phob drygwaith, mab diafol, a gelyn pob cyfiawnder, yr hwn ni pheidi â gŵyro iniawn ffyrdd yr Arglwydd, yn awr wele mae llaw 'r Arglwydd arnat, a thi a fyddi ddall heb weled yr haul dros amſer.

Ac mae S. Petr yn argyoeddi Ananias yn galed iawn, gan ddywedyd, Ananias, paham y llanwodd Act. 5. 3. Sathan dy galon, i beri i ti ddywedyd celwydd wrth yr Yſpryd glân.

Fe fu y zêl hon mor wreſog mewn llawer o wŷr da, hyd oni chyffrôdd hi hwynt nid yn vnig i ddywedyd geiriau llymdoſt, chwerwon; ond i wneuthur llawer o bethau hefyd, a dybyge rai eu bod yn greulon, ond mewn gwirionedd ydynt yn gyfiawn, yn gariadus ac yn dduwiol: am na wnaethpwyd hwynt o lid, o genfigen neu chwant ymryſon, ond o feddwl gwreſog i ogoneddu Duw a choſpi pechod, gan y rhai a alwyd i'r ſwydd honno.

O herwydd y zêl hon yr ymlidiodd ein Iachawdwr Ioan. 2. 14. Chriſt â fflangell neu chwip, y prynwyr a'r gwerthwyr allan o'r deml. O herwydd y zêl hon y torrodd Moſes y ddwy lêch a dderbyniaſai ef gan yr Arglwydd, pan welodd ef blant yr Iſrael Exo 32. • 9. Verſ. 28. yn dawnſio ger bron y llo, fe a'i torrodd ef yn ddrylliau ac a barodd ladd o'i bobl ei hū dair mil o wyr. Nid ydyw y fi am 〈◊◊◊◊◊〉 ond i' • rh • i a • ſodwyd mewn ſwydd ac aw ••• dod. Yn y zêl hon y gwanodd Phinees mab Eleazar, â' gwaywffon trwyddynt Zimri a Choſbi, pan ddaliodd hwynt mewn godineb.

I ddychwelyd gan hynny at eiriau ymryſongar, Num. 25. 8. yn enwedig ynghylch ffydd a chrefydd, a gair Duw (yr hwn a ddylid ei arfer mewn lledneiſrwydd, ſobredd a diweirdeb) fe a ddylid ſynneid yn dda ar eiriau S. Iaco, a'u cofio, lle mae fe yn dywedyd mai o ymryſon y tŷf pob drygioni. A'r brenhin Iac. 3. 16. doeth Salomon a ddywaid hefyd, Anrhydedd yw i wr beidio ag ymryſon, ond pob ffol a fyn ymmyrraeth. Diarh. 20. 3.

Ac o herwydd bod y bai hwn yn ddrwg ar les pob cyfeillach a chyffredinwolrwydd, yr ydys ymmhob dinas hydrefn yn coſpi cyffredin ymſenwyr ac ymdaeriaid â rhyw goſpedigaeth gyhoedd, megis trwy eu goſod ar ſtôl-drochi, ar y pilwri ueu 'r cyfrw.

Ac ni haeddant hwy fyw mewn gwlâd, y rhai, hyd y gallant, ſydd trwy ymſennu ac ymryſon, yn aflonyddu heddwch a thangnheddyf y wlâd. Ac o ba le y daw y cynhennau, yr ymryſonau, a'r anghyfundebau ymma, ond o falchedd a gwâg-ogoniant. Ymoſtyngwn gan hynny, tan alluog 1. Pet. 5. 6. law Dduw, yr hwn a addawodd edrych ar oſtyngeiddrwydd y rhai o yſpryd iſel. Osydym ni Griſtianogion Luc. 1. 48. llonydd, da, ymddangoſed hynny yn ein geiriau a'n tafodau.

Os ymwrthodaſom ni â diafol, nac arferwn mwy dafodau dieflig. Yr hwn a fu ymſennwr ac ymdaerwr, bydded bellach gynghorwr araf. Yr hwn a fu enllibiwr cenfigennus, bydded bellach ddiddanudd cariadus. Yr hwn a fu wâg-ymſennwr, bydded bellach athro yſprydol. Yr hwn a gamarferodd ei dafod yn melldithio, bellach iawnarfered ef yn bendithio. Yr hwn a gamarferodd ei dafod yn dywedyd drŵg, bellach iawnarfered ef yn dywedyd daioni.

Bwriwch ymmaith oddiwrthych bob llid, ymryſon a chabledd. Os gellwch ac os bydd poſſibl, na ddigiwch mewn modd yn y bŷd. Ond os chwi ni ellwch fod yn ddiangol oddiwrth y gwyniau hyn, etto tymmherwch a ffrwynwch hwy fel na allont eich cyffroi i ymryſon ac ymſennu. Os cyffroir chwi â drŵg eiriau, ymarfogwch â dioddefgarwch, tiriondeb a diſtawrwydd, naill ai trwy fod heb ddywedyd dim, ai trwy fod yn arafaidd, yn llaryaidd, ac yn fwynaidd wrth atteb.

Gorchfyga dy wrthwynebwr â chymmwynaſau ac â thiriondeb. Ac vwch law pob peth cedwch vndeb a thangnheddyf: ac na fyddwch dorwyr heddwch ond gwneuthurwyr heddwch. Ac yno yn ddiammau fe a ganiattâ awdur pob diddanwch a heddwch, i ni heddwch cydwybod, a'r fath gydgordiad a chyttundeb, megis ag vn genau ac vn meddwl y gogoneddom Dduw Tâd ein harglwydd Ieſu Ghriſt, i'r hwn y byddo pob gogoniant yr awr hon ac yn dragywydd. Amen.